Sain a delweddau’n mynegi profiad o ddyslecsia

Mae darn o farddoniaeth gan fachgen 12 oed, sy’n disgrifio’i deimladau a’i rwystredigaethau wrth ymdopi â dyslecsia, wedi ysbrydoli gwaith cerdd a fideo newydd gan gyfansoddwr electroacwstig, yr Athro Andrew Lewis o Ysgol Cerddoriaeth Prifysgol Bangor.

Ysgrifennwyd y darn gan Tom Barbor-Might pan oedd yn blentyn, wrth dderbyn cefnogaeth gan Ganolfan Dyslecsia Miles, ym Mhrifysgol Bangor. Roedd barddoniaeth Tom wedi ei osod ar hysbysfwrdd yn y Ganolfan am sawl blwyddyn.

Mae Tom bellach yn gynhyrchydd rhaglenni dogfen teledu. Nid yw Tom wedi clywed y darn sy’n seiliedig ar ei eiriau eto. Bydd yn mynychu ail berfformiad y darn, Lexicon, yn BEAST at 30 yn Birmingham nos Sadwrn, 1 Rhagfyr.

Noddwyd y cyfansoddiad drwy un o Grantiau Bychain y Celfyddydau gan Ymddiriedolaeth Wellcome, a ganiataodd i Andrew Lewis weithio ar greu’r cyfansoddiad 16 munud o hyd. Diben y grant yw pontio’r celfyddydau a’r gwyddorau.  Roedd Andrew Lewis eisiau rhoi sylw i ddyslecsia, ac ymchwilio i ffyrdd newydd o gyfathrebu am ddyslecsia, gan fod ganddo ferch â’r cyflwr.

Man cychwyn y broses greu oedd trafodaethau gydag arbenigwyr o Ganolfan Dyslecsia Miles Bangor am yr ymchwil ddiweddaraf ym maes dyslecsia ac am unigolion sy’n ddyslecsig.  Mae arbenigwyr o fri byd eang ar ddyslecsia ac addysg dyslecsia yno, ac mae’r Ganolfan hefyd yn cefnogi myfyrwyr a disgyblion ysgol lleol sy’n ddyslecsig gyda’u hastudiaethau. Aelod staff a oedd wedi gweithio yno ers blynyddoedd a gofiodd am y darn o farddoniaeth gan Tom.

Mae’r cyfansoddiad wedi ei seilio ar drin recordiadau o Tom, a darllenwyr eraill sy’n ddyslecsig, yn darllen geiriau Tom o’r testun gwreiddiol ac o fersiwn ddiwygiedig efo sillafu confensiynol.

 Fel yr esboniodd yr Athro Andrew Lewis:

“Buaswn yn disgrifio’r cyfansoddiad fel ‘paentiad efo geiriau’. Y neges, os oes un, yw nad oes rhaid ystyried yr hyn a ystyrir fel rheol yn ‘gamgymeriad’ yn wall mewn gwirionedd. Gallech ei weld fel dewis creadigol. Gall peidio â meddwl am y rheidrwydd i fod yn  gywir a dilyn y rheolau bob tro, arwain at feddwl annisgwyl, unigryw a chreadigol. Cododd rhai o’r syniadau yn y darn yn uniongyrchol o’r ‘camgymeriadau’ hyn.”

 “Er enghraifft, ysgrifennodd Tom yn Saesneg fod geiriau fel dail yn chwythu yn y gwynt- ond ysgrifennodd dail fel ‘lifes’ yn lle ‘leaves’. Tarodd hyn fi fel trosiad – bod bywyd rhywsut yn anhrefnus i’r sawl sy’n brwydro efo dyslecsia. Darllenodd un o’r darllenwyr  y gair ‘lifes’ hyn fel ‘flies’ – yn y rhan yna yn y darn mae’r sain a’r delweddau’n cyfleu pryfed yn heidio ac yn sïo.”

 Meddai Tom Barbor-Might:

“Pan dderbyniais gais am fy nghaniatâd  i ddefnyddio’r darn o farddoniaeth mewn darn o gelfyddyd, a dweud y gwir doeddwn i ddim hyd yn oed yn cofio’i ysgrifennu. Dwi’n meddwl bod hynny wedi gwneud ei ailddarllen wedi cyfnod o ugain mlynedd yn fwy od. Wedi dehongli’r sillafu, daeth llawer o atgofion yn ôl. Rhigymau rhyfedd o’r dosbarth i gofio’r wyddor a straeon ofnadwy’n ymwneud â morladron coch, glas a gwyrdd. Yn y bôn roedd yn fy atgoffa o’r rhwystredigaeth wrth fynd ati i drin gramadeg, sillafu a’r modd yr ydym yn trefnu ein meddyliau ar y dudalen. Pam ddylai A fod am afal ac yn y blaen? Mae iaith yn fwy na modd o gyfathrebu’n unig, mae hefyd yn ffordd o feddwl, yn fodd i wneud synnwyr o’r byd ac, fel plentyn, rwy’n cofio teimlo mod i wedi fy nghau allan o hynny. Os yw’r farddoniaeth yn rhoi awgrym o hynny, yna dwi’n falch ei bod yn cael ei defnyddio.”

“O’m profiad i, mae’r awdurdodau addysg yn wir yn eithaf soffistigedig pan ddaw’n fater o ddelio efo dyslecsia. I mi, agwedd pobol eraill sydd wedi achosi problem. Er bod cannoedd o filoedd o bobl yn delio efo dyslecsia yn y DU heddiw, mae nifer o bobl yn dal i feddwl ei fod yn anabledd ‘gwneud’- ac yn nodwedd o or-ddiagnosis gan seicolegwyr addysg. Oherwydd hyn dwi’n meddwl i mi guddio rhag fy nyslecsia, a hyd yn oed ei anwybyddu. Doedd tyfu i fyny efo fo ddim yn llawer o hwyl, a hyd heddiw allai ddim adrodd yr wyddor na misoedd y flwyddyn mewn trefn i chi”

“Rwy’n mawr obeithio y bydd darn Andrew mewn rhyw fodd yn egluro’r  profiad o fod yn ddyslecsig i gynulleidfa, ac y bydd yn hybu empathi a dealltwriaeth. Roedd yn bleser cael bod yn rhan o’r project.”

Bydd y darn yn cael ei berfformio fel rhan o BEAST at 30 (Birmingham Electronic Sound Theatre). Roedd yr Athro Lewis yn un o’r myfyrwyr gwreiddiol i gael perfformio eu cyfansoddiadau yng nghynhadledd agoriadol BEAST 30 mlynedd yn ôl. Mae bellach yn gyfansoddwyr electroacwstig blaenllaw ac yn Athro Cerdd ym Mhrifysgol Bangor.

Dyma  waith sain gyntaf yr Athro Lewis sy’n defnyddio fideo a’r gair llafar a phrintiedig fel deunyddiau crai. Mae gweithiau blaenorol wedi ymwneud â synau naturiol.

Yn y perfformiad mae’r gynulleidfa’n cael eu trochi mewn sain amgylchynol a phrofiad gweledol lle mae geiriau’n ymddatod a chael eu hailosod mewn cyfuniadau  sain a gweledol newydd ac annisgwyl, gan greu labrinth caleidosgopaidd o sain, delwedd ac ystyr.

Meddai Dr Marketa Caravolas, Cyfarwyddwr  Ganolfan Dyslecsia Miles: “Mae gweithio efo Andrew mewn ymgais i gysylltu  syniadau gwyddonol efo mynegiant celfyddydol wedi bod yn bleser prin. Mae Lexicon yn ddarn o gelf sain sydd yn ysgogi’r emosiynau a’r meddyliau y gall rhywun â dyslecsia eu profi wrth ymdrin â phrint mewn ffyrdd anghonfensiynol. Yr un pryd, mae’n waith sy’n ceisio cyfleu’r ddealltwriaeth wyddonol gyfredol o’r diffyg cyd-fynd rhwng prosesu sain a’i ffurf ysgrifenedig. Gelwir hyn yn ‘anhawster prosesu ffonolegol’ mewn dyslecsia. Mae dyslecsia’n gyflwr sy’n seiliedig ar iaith, sydd yn amlygu’i hun yn aml mewn prosesu synau llefaru yn araf neu’n anghywir weithiau: mae hyn yn achosi camgymeriadau neu anghysonderau mewn mapio iaith a phrint wrth ddarllen ac yn peri i sillafu fod yn wallus. Mae gweithio efo artist sonig, sydd â diddordeb arbennig mewn ymchwilio a thrin lleferydd, wedi gwneud y cydweithio efo Andrew Lewis ar Lexicon  yn brofiad cyfoethog i ni yng Nghanolfan Dyslexia Miles, gyda’n diddordeb mewn hybu dealltwriaeth o’r profiad dynol a gwyddoniaeth mewn perthynas â dyslecsia.”

Gellir gwylio darn o'r cyfansoddiad yma.

Dyddiad cyhoeddi: 29 Tachwedd 2012