Ymunodd John Healey, Athro Gwyddorau Coedwig ym Mhrifysgol Bangor, â phanel rhyngwladol o arbenigwyr fel rhan o ymchwil a arweinir gan Brifysgolion Sheffield a Chaergrawnt ac a gydlynir gan y Ganolfan Diogeledd Pren Byd-eang.
Mae'r awduron yn annog y gymuned ryngwladol i ddyrchafu diogeledd pren ochr yn ochr â diogeledd bwyd, ynni a dŵr fel her gymdeithasol fawr.
Mae’r cyhoeddiad, a ysgrifennwyd gan 41 o arbenigwyr o 23 sefydliad a 12 gwlad, ac a gyhoeddwyd yn y cyfnodolyn Trends Open, yn diffinio diogeledd pren fel darpariaeth hirdymor, gynaliadwy o wasanaethau ecosystemau a ddarperir trwy ddefnyddio, adfer a chadwraeth coedwigoedd.
Yn ogystal â bod pren sydd wedi’i gynaeafu ar gael i ddiwallu amrywiaeth eang o anghenion economaidd a chymdeithasol, mae diogeledd pren yn cynnwys llawer o fanteision eraill a ddarperir gan goedwigoedd, gan gynnwys cadwraeth bioamrywiaeth a llwyddiant eu hadfer. Fodd bynnag, mae diogeledd pren yn cael ei fygwth yn gynyddol fwy gan lawer o bwysau ar goedwigoedd y byd.
Disgwylir i goedwigoedd chwarae rhan fwy wrth leihau cyfradd newid hinsawdd drwy storio carbon sy'n cael ei amsugno o garbon deuocsid yn yr atmosffer, ond mae eu hiechyd yn cael ei fygwth yn ddifrifol gan effeithiau newid hinsawdd, gan gynnwys dwyster ac amlder cynyddol tanau gwyllt, a digwyddiadau tywydd eithafol, megis sychder, tonnau gwres a llifogydd.
O fewn thema eang rheoli coedwigoedd, cadwraeth a newid defnydd tir, nododd yr arbenigwyr heriau gan gynnwys cystadleuaeth â defnyddiau tir eraill, megis ffermio, meddiannu dynol o goedwigoedd heb eu tarfu, a diffyg cyllid ac ymrwymiad hirdymor i adfer coedwigoedd.
Mae'r galw byd-eang cynyddol am bren yn rhagori ar allu coedwigoedd i gyflenwi hyn yn gynaliadwy, her sy'n cael ei gwaethygu gan fasnachu coed anghyfreithlon, cydlynu rhyngwladol gwael, a defnydd aneffeithlon o bren pan fo angen mwy o ddulliau cylchol.
Mae dulliau gwell o stocrestru a monitro coedwigoedd yn y tymor hir yn hanfodol i hysbysu rheolaeth well. Mae hyn yn cynnwys asesiad gwell o effeithiau cyfunol gwahanol bwysau ar goedwigoedd, ac ansicrwydd newidiadau hirdymor ar fioamrywiaeth coedwigoedd.
Yn rhychwantu’r holl heriau hyn mae'r angen am bolisïau a dulliau llywodraethu cryfach a mwy cyson ar gyfer coedwigoedd, yn fyd-eang ac yn genedlaethol. Mae hyn yn gofyn am ymgysylltu gwell â chynulleidfaoedd cyhoeddus a chynulleidfaoedd gwleidyddol, amddiffyn hawliau pobl brodorol yn effeithiol, gwell cydbwysedd rhwng cynhyrchiant coedwigoedd a thargedau cadwraeth, a rheoleiddio cynhyrchu a masnachu pren yn well.
Dywedodd John Healey, Athro Gwyddorau Coedwig ym Mhrifysgol Bangor, “Roedd y panel yn cynnwys amrywiaeth eang o arbenigeddau yn cynnwys ecoleg coedwigoedd, gwyddorau’r amgylchedd a chadwraeth, synhwyro o bell, gwyddorau coedwigaeth a phren, a rheolaeth coedwigoedd. Roedd y ddau ddiwrnod o drafodaethau yn heriol ond hefyd yn greadigol, gyda meysydd cryf o gonsensws yn dod i'r amlwg ar draws amrywiaeth eang o bynciau. Roedd hyn yn bwysig wrth ymestyn y ffocws ymhell y tu hwnt i'r safbwyntiau cul sydd mor aml yn dominyddu asesiadau o'r fath.
“Cafodd yr her gyffredinol ei gwneud yn glir iawn, hynny yw, sut y gallwn gyfuno blaenoriaethau dynol yn fwy effeithiol i sefydlu rôl well i goedwigoedd wrth frwydro yn erbyn newid hinsawdd, a gwarchod bioamrywiaeth y byd yn well, wrth gyflawni dulliau cynaliadwy o gynhyrchu pren fel deunydd hanfodol i'r economi. Eto i gyd, daeth llawer o ddatrysiadau arloesol i fynd i'r afael â'r 'her fawr' hon i'r amlwg o drafodaethau'r panel ac maent bellach wedi'u hegluro yn ein hadroddiad ar ganlyniadau'r broses hon, a gyhoeddwyd yn y cyfnodolyn rhyngwladol Trends Open. Mae'r mewnwelediadau hyn wedi'u hintegreiddio i raglenni gradd coedwigaeth Prifysgol Bangor ar lefelau BSc ac MSc, rhaglenni sy’n flaenllaw yn genedlaethol, ac sy’n waddol o’r 122 mlynedd ers i goedwigaeth gael ei dysgu gyntaf yn y Brifysgol.”
Dywedodd Dr Chris Bousfield o Brifysgol Sheffield, a arweiniodd yr astudiaeth hon, “Mae coedwigoedd yn wynebu myrdd o bwysau yn y degawdau nesaf, o newid hinsawdd a chystadleuaeth dros dir i arferion anghyfreithlon rhemp o dynnu pren o goedwigoedd. Drwy sefydlu'r cysyniad o ddiogeledd pren ac asesu ei faterion craidd, rydym yn gobeithio ysgogi'r ymchwil a'r camau gweithredu cydweithredol sydd eu hangen i fynd i'r afael â'r pwysau cymhleth hwn."
Ychwanegodd Dr David Edwards o Brifysgol Caergrawnt a Chyfarwyddwr y Ganolfan Diogeledd Pren Byd-eang, "Mae ein dealltwriaeth o ddiogeledd pren byd-eang ar ei hôl hi o gymharu â’n dealltwriaeth o ddiogeledd bwyd. Wrth ddod â'r tîm mawr hwn o arbenigwyr diogeledd pren ynghyd, rydym wedi tynnu sylw at heriau brys sy'n gofyn am ffocws parhaus gan feysydd coedwigaeth, ymchwil a pholisi i sicrhau cynaliadwyedd a gwytnwch hirdymor systemau coedwig a'r gwasanaethau a gawn ganddynt."