Cyflwynodd yr Athro Manon Jones brif ddarlith yng nghynadledd iWORDD 2026 yn Donostia-San Sebastián, gan amlinellu gwaith CAL:ON Cymru a'i rôl mewn cyflwyno newidiadau i'r ffordd y mae llythrennedd dwyieithog yn cael ei addysgu ledled Cymru, a hynny gyda chefnogaeth a chyllid gan Lywodraeth Cymru.
Roedd ei phrif anerchiad yn ystyried sut mae angen i ymchwil ac ymarfer yn yr ystafell ddosbarth gydweithio er mwyn arwain at newid ystyrlon mewn addysgu llythrennedd. Pwysleisiodd yr Athro Jones bwysigrwydd y berthynas sy'n datblygu drwy ailadrodd; lle mae tystiolaeth yn llywio ymarfer athrawon a dysgwyr, ac yn ei dro, profiadau yn yr ystafell ddosbarth yn helpu llunio a bwydo'r ymchwil.
Yn ei hanerchiad, rhoddodd sylw penodol i addysg llythrennedd dwyieithog. Pwysleisiodd yr Athro Jones y gwahaniaethau pwysig rhwng ieithoedd wrth addysgu plant i fod yn llythrennog mewn dwy iaith. Pwysleisiodd hefyd yr angen i ddatblygu cynnwys gwreiddiol, seiliedig ar ymchwil yn y ddwy iaith.
Cyflwynodd Dr Cameron Downing, cyd-arweinydd CAL:ON Cymru, a’r ymchwilydd Dr Cadi Sion ganlyniadau treialon RILL y tîm hefyd; dangosodd y rhain welliannau mewn deilliannau llythrennedd ar draws ieithoedd.
Yn ystod dau ddiwrnod cyntaf iWORDD, a drefnwyd gan BCBL (Canolfan Gwlad y Basg ar Wybyddiaeth, yr Ymennydd ac Iaith), daeth ymchwilwyr rhyngwladol ynghyd i ystyried dulliau gwybyddol ac ymddygiadol o ymdrin â dyslecsia. Ymunodd yr Athro Jones â phrif siaradwyr o sefydliadau gan gynnwys Prifysgol Harvard, Prifysgol Stanford, Prifysgol Caeredin a Collège de France. Ar y diwrnod olaf, symudwyd y ffocws o theori i ymarfer, gan ddod ag addysgwyr a rhieni ynghyd yn ogystal ag ymchwilwyr i ystyried sut y gall tystiolaeth ymchwil roi cefnogaeth well i addysgu llythrennedd a rhoi cefnogaeth well hefyd i ddysgwyr sydd â dyslecsia.
Ar gyfer tim CAL:ON Cymru, mae'r ffocws hwn yn adlewyrchu'r her ganolog sydd mewn ymchwil llythrennedd: sicrhau bod tystiolaeth wyddonol yn cyrraedd yr ystafell ddosbarth gan arwain at welliannau ymarferol ac estynedig i blant sy'n dysgu darllen.
Rhannu profiadau ynghylch addysg ddwyieithog
Yn ystod yr ymweliad cafwyd cyfle i rannu profiadau ynghylch addysg ddwyieithog ar lefel y llywodraeth. Yn ystod eu hamser yn Donostia-San Sebastián, cyfarfu'r Athro Jones a Dr Cameron Downing gyda Gweinidog Addysg Gwlad y Basg, Begoña Pedrosa, yn ogystal â Megan Howarth o Lywodraeth Cymru. Cafwyd trafodaethau ynghylch manteision a heriau datblygu llythrennedd dwyieithog, pwysigrwydd ehangach iaith a llythrennedd ar gyfer dysgu a sut gall llywodraethau, gwyddoniaeth ac addysg gydweithio er mwyn cyflwyno newid.
Trwy fenter rhwydweithio a ariannwyd gan y Cyngor Prydeinig, fe wnaeth tîm CAL:ON Cymru hefyd wneud cysylltiad gydag ymchwilwyr yng Ngwlad y Basg er mwyn trafod meysydd cydweithio posibl, gyda'r uchelgais tymor hir o ddatblygu rhwydwaith yn cysylltu gwledydd dwyieithog ledled Ewrop, rhwydwaith a fyddai yn rhoi sylw penodol i addysg llythrennedd.
Dywedodd yr Athro Jones: "Mae'r rhaid i ymchwil drosglwyddo i offer ymarferol ac effeithiol i athrawon a dysgwyr, ond hefyd fe ddylai'r hyn rydym yn ei ddysgu o ystafelloedd dosbarth barhau i fwydo gwybodaeth i'r ymchwil rydym ni yn ei gynnal. Does dim ateb hawdd i wella llythrennedd. Mae'n brosiect sy'n gofyn am fewnbwn o fyd gwyddoniaeth, addysg a'r llywodraeth am lawer o flynyddoedd."
Roedd y gynhadledd yn cynnig platfform rhyngwladol i CAL:ON Cymru rannu gwaith y prosiect gydag ymchwilwyr, addysgwyr a chynrychiolwyr y llywodraeth, gan bwysleisio pwysigrwydd cydlyniad, tystiolaeth gadarn a chydweithio tymor hir er mwyn sicrhau newid parhaol i addysg llythrennedd.
