Mae Canolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru ym Mhrifysgol Bangor wedi cyhoeddi datganiad yn ymateb i adroddiad gan y pwyllgor gwarchod addysg, Estyn, a amlygodd bryderon sylweddol.
Roedd yr adroddiad, Datblygu maes dysgu a phrofiad (MDaPh) y Dyniaethau, a oedd yn seiliedig ar waith arolygu a gynhaliwyd rhwng 2024 a 2025, yn nodi ei fod wedi canfod “amrywioldeb” yn y modd y mae’r dyniaethau’n cael eu haddysgu mewn ysgolion, gan ychwanegu “mewn gormod o achosion, roedd darpariaeth yn cynnwys diffyg cydlyniad, cydbwysedd a dyfnder.”
Aeth ymlaen i ddweud bod crefydd, gwerthoedd a moeseg “yn arbennig wedi’u tangynrychioli”, a nodi bod “diffyg dysgu proffesiynol penodol i’r pwnc yn cyfyngu ar ddatblygiad staff”.
Yn ogystal, roedd yr adroddiad yn nodi bod “prinder staff arbenigol priodol a gallu annigonol i fanteisio ar gyfleoedd cyfoethogi yn cael effaith negyddol ar brofiadau disgyblion.”
Yn ei datganiad, mynegodd Canolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru “bryder difrifol”, gan ychwanegu bod y “canfyddiadau’n cyflwyno darlun clir ac anesmwyth”.
Mae hefyd yn rhybuddio: “Yn anochel, mae amser cwricwlwm cyfyngedig yn cyfyngu ar y dyfnder, y cydlyniad a’r uniondeb disgyblaethol y mae gan ddysgwyr hawl i’w profi. Mae arolygwyr hefyd yn sylwi nad yw dysgwyr yn cael eu cefnogi i ymgysylltu'n ystyrlon â chymhlethdod.”
Mae adroddiad Estyn yn adleisio nifer o'r canfyddiadau a gyhoeddwyd mewn papur ymchwil gan Ganolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru yn 2024, a ganfu “heriau systematig”. Roedd y rhain yn cynnwys “materion cydymffurfio â’r gyfraith”, y methiant i ddarparu “adnoddau” digonol, yn ogystal â “diffygion addysgu”.
Datganiad gan Ganolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru ynghylch Adroddiad Estyn (11/02/26)
Fel y corff cenedlaethol sy’n cefnogi Astudiaethau Crefyddol a Chrefydd, Gwerthoedd a Moeseg, o ansawdd uchel yng Nghymru, mae Canolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru yn mynegi pryder difrifol ynghylch nifer o ganfyddiadau Estyn a gyhoeddwyd mewn adroddiad ar 11 Chwefror 2026, ‘Datblygu’r Maes Dysgu a Phrofiad Dyniaethau (MDPh)’, yn enwedig mewn perthynas â Chrefydd, Gwerthoedd a Moeseg (CGM).
Yn y cyfnod cynradd, mae canfyddiadau Estyn yn cyflwyno darlun clir a phryderus, gydag arolygwyr yn nodi bod cynllunio ar gyfer CGM yn parhau i fod mewn cyfnod cynnar o ddatblygiad. Nodir: ‘Ym mwyafrif yr ysgolion, roedd cynllunio ar gyfer CGM yn ei gamau datblygu cynnar. Yn gyffredinol, nid oedd ysgolion yn dyrannu llawer o amser i CGM yng nghwricwlwm dyniaethau’r ysgol’ (tudalen 4). Mae hyn yn adlewyrchu mwy nag amrywiad mewn ymarfer; mae’n arwydd o ymyleiddio parhaus pwnc statudol. Mae amser cwricwlaidd cyfyngedig yn cyfyngu’n anochel ar ddyfnder, cydlyniad ac uniondeb disgyblaethol y mae dysgwyr yn haeddu ei brofi.
Mae arolygwyr hefyd yn nodi nad yw dysgwyr yn cael eu cefnogi’n ddigonol i ymgysylltu’n ystyrlon â chymhlethdod. Mae Estyn yn amlygu nad oedd digon o gyfleoedd i ddysgwyr ystyried y byd drwy lens ddisgyblaethol CGM a’i is-lensys (gan gynnwys, er enghraifft, safbwyntiau cysyniadol, cyd-destunol neu foesegol) (tud. 4). Mae hyn yn fater sylfaenol, gan fod CGM yn ddisgyblaeth academaidd benodol, nid yn unig yn faes thematig. Pan fo dulliau disgyblaethol yn wan, amddifadir dysgwyr o’r gallu dadansoddol, deongliadol a beirniadol y bwriedir i’r pwnc ei feithrin.
Rhaid cymryd o ddifrif gasgliad Estyn fod y sefyllfa hon, mewn rhai achosion, wedi ‘hybu golwg arwynebol ar grefydd ac agweddau ysbrydol’ (tud. 4). Nid yw ymgysylltu arwynebol â chredoau, gwerthoedd, hunaniaeth ac ystyr yn paratoi dysgwyr i ddeall realiti byw crefydd a chredoau athronyddol anghrefyddol yng Nghymru gyfoes. Gyda hyn, cyfeiriwn at ddulliau sydd, yn aml oherwydd pwysau amser neu bwysau cwricwlaidd, yn symleiddio traddodiadau cymhleth yn grynodebau byr. Er enghraifft, gall gwyliau crefyddol gael eu cyflwyno fel digwyddiadau unffurf heb archwilio amrywiaeth ar draws cymunedau a phrofiadau byw, neu gall crefyddau gael eu disgrifio fel rhai digyfnewid yn hytrach na rhai hanesyddol esblygol ac, ar brydiau, ddadleuol. Mewn sefyllfaoedd o’r fath, daw dysgwyr ar draws ‘crefydd’ fel rhestr o ffeithiau i’w cofio yn hytrach na ffyrdd byw, deinamig o wneud synnwyr o’r byd.
Yn y cyfnod uwchradd, mae’r pryderon yn symud o strwythur y cwricwlwm i brofiad y dysgwyr a dyfnder deallusol. Mae Estyn yn adrodd bod dysgwyr yn cael ychydig o gyfleoedd i ddyfnhau eu dealltwriaeth o gredoau crefyddol ac anghrefyddol. Mae hyn yn codi goblygiadau addysgol dwys, gan fod diffyg cyfleoedd parhaus ar gyfer dyfnder yn arwain at ddealltwriaethau tameidiog a gor-syml o fydolygon cymhleth.
Mae arolygwyr hefyd yn nodi culhau pryderus o safbwyntiau, gan gyfeirio at y ‘diffyg cyfleoedd i ddisgyblion ddadansoddi ffynonellau hanesyddol ac ystyried nifer o safbwyntiau a dehongliadau’ (tudalen 5). Mewn cymdeithas amrywiol a lluosogaethol, mae’r cyfyngiad hwn yn annheg yn addysgol. Mae’n rhaid i CGM o ansawdd uchel alluogi dysgwyr i wynebu cymhlethdod, gwahaniaeth ac anghytundeb mewn ffyrdd sy’n meithrin meddwl beirniadol, deialog a myfyrdod gwybodus.
Mae’r canfyddiadau hyn yn tynnu sylw at bwysau systemig, gan gynnwys mynediad anghyfartal at ddysgu proffesiynol, canllawiau cwricwlaidd sy’n esblygu, amrywiaeth mewn hyder gydag arweinyddiaeth mewn CGM, a chymhlethdodau strwythurol cyflwyno’r pwnc o fewn y Maes Dysgu a Phrofiad Dyniaethau. Maent yn adlewyrchu patrymau a nodwyd yn flaenorol yn adroddiad 2024 Canolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru, a amlygodd y fath dan-gynrychiolaeth a diffyg datblygiad mewn CGM o fewn y Dyniaethau. Mae parhad y materion hyn yn pwysleisio presenoldeb gwendidau systemig sy’n gofyn am weithredu pendant a chynaliadwy.
Mae dirfawr angen cydnabod CGM fel pwnc deallusol gadarn, yn hanfodol yn addysgol, ac yn allweddol yn gymdeithasol. Nid mater o gydymffurfio â’r cwricwlwm yn unig yw cryfhau’r ddarpariaeth. Mae’n ganolog i ddibenion y Cwricwlwm i Gymru ac i ddatblygu dysgwyr sy’n gallu ymgysylltu’n feddylgar â hunaniaeth, ystyr, gwerthoedd ac amrywiaeth.
Mae Canolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru yn galw am sylw brys a pharhaus i CGM ar draws y system addysg. Mae hyn yn gofyn am amser cwricwlaidd priodol, dulliau disgyblaethol sicr, dysgu proffesiynol ystyrlon, ac arweinyddiaeth sy’n cydnabod arwyddocâd academaidd a dinesig y pwnc.
Mae’r dystiolaeth yn glir. Mae’r canfyddiadau hyn yn amlygu pwysau systemig sy’n gofyn am weithredu ar y cyd gan Lywodraeth Cymru, awdurdodau lleol, consortia rhanbarthol, arweinwyr ysgolion a darparwyr addysg gychwynnol athrawon er mwyn cryfhau dysgu proffesiynol, egluro canllawiau cwricwlaidd, a sicrhau arweinyddiaeth hyderus ar gyfer Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg o fewn y Maes Dysgu a Phrofiad Dyniaethau. Mae’r angen am weithredu yn ddirfawr ac yn fater brys.
Cyfarwyddwyr Canolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru yw Athro Lucy Huskinson, Dr Joshua Andrews, and Dr Gareth Evans-Jones