Gallai'r canfyddiadau, a gyhoeddwyd yn Nature Human Behaviour, yn y pen draw helpu ymchwilwyr i ddeall pam mae adferiad o anafiadau difrifol i'r nerfau yn aml yn anghyflawn, a sut y gallai newidiadau yn yr ymennydd ryngweithio ag adferiad.
Mae'r ymennydd yn cynrychioli gwahanol rannau o'r corff, gan gynnwys bysedd unigol, mewn trefniant trefnus, a ddisgrifir yn aml fel ‘map’. Mae gan bob bys le nodweddiadol o fewn y map hwn, mewn trefniant rhyfeddol o gyson ar draws pobl. Credir bod y drefn hon yn adlewyrchu strwythur y wybodaeth synhwyraidd sy'n dod o'r llaw a'r ffordd rydym yn defnyddio ein dwylo mewn bywyd bob dydd.
Pan fydd un o'r nerfau mawr yn cael ei dorri, mae cyfathrebu rhwng y llaw a'r ymennydd yn cael ei amharu arno, a gellir colli symudiad a theimlad. Gall llawfeddygon adfer hyn trwy ailgysylltu pennau toredig y nerf. Yn rhyfeddol, gall ffibrau’r nerfau dyfu'n ôl i'r llaw, gan adfer cyfathrebu â'r ymennydd yn raddol a chaniatáu i symudiad a theimlad ddychwelyd.
Fodd bynnag, mae'r broses hon yn datblygu heb ganllawiau manwl gywir. Nid yw ffibrau’r nerfau sy'n adfywio o reidrwydd yn ailgysylltu â'r un rhannau o'r llaw ag yr oeddent yn eu gwasanaethu cyn yr anaf. Mae'r llinellau cyfathrebu rhwng y llaw a'r ymennydd yn cael eu hadfer, ond gellir newid eu trefniadaeth. Mae fel pe bai'r llaw bellach yn siarad iaith wahanol: mae cyfathrebu'n dychwelyd, ond mae'r cod sy'n cyrraedd yr ymennydd wedi newid.
Mae ymchwilwyr wedi amau ers tro y gallai'r ailgysylltu hyn newid mapiau'r ymennydd o'r llaw, yn seiliedig i raddau helaeth ar astudiaethau mewn anifeiliaid. Mae ymchwil dan arweiniad Dr Ken Valyear, Uwch Ddarlithydd mewn Seicoleg ym Mhrifysgol Bangor, bellach wedi profi'r syniad hwn mewn bodau dynol.
Gan ddefnyddio MRI swyddogaethol yn Uned Delweddu Bangor, mapiodd Dr Valyear a'i fyfyriwr PhD ar y pryd, Dr Martin Weber, ymatebion yr ymennydd i gyffyrddiad mewn 21 o bobl a oedd wedi cael llawdriniaeth i atgyweirio un neu fwy o nerfau mawr yn y llaw, gan eu cymharu â 30 o bobl heb anafiadau i'r nerfau.
Gwnaethant ddarganfod bod patrwm nodweddiadol cynrychioliadau’r bysedd yn yr ymennydd wedi newid yn dilyn atgyweirio’r nerfau. Ni ellid esbonio'r gwahaniaethau hyn gan ymatebion gwannach ymennydd y cleifion i gyffyrddiad. Mewn gwirionedd, roedd y gwrthwyneb yn wir: cynhyrchodd cyffyrddiad â'r llaw wedi'i atgyweirio ymatebion anarferol o gryf yn yr un ardal o'r ymennydd lle canfuwyd y mapiau bysedd wedi'u newid.
Esboniodd Dr Valyear, “Pan gaiff nerf sydd wedi torri yn y llaw ei atgyweirio’n llawfeddygol, caiff y llinellau cyfathrebu rhwng y llaw a’r ymennydd eu hadfer, ond nid yw’r cysylltiadau newydd o reidrwydd wedi’u trefnu yn yr un ffordd ag o’r blaen.
“Gall y newidiadau i’r map a welwn mewn cleifion adlewyrchu cysylltiadau wedi’u newid yn y llaw ac, yn ei dro, newid yn y patrwm o wybodaeth sy’n cyrraedd yr ymennydd. Er bod hwn yn bosibilrwydd cymhellol, ni wnaethom fesur yn uniongyrchol sut roedd y nerfau wedi ailgysylltu yn y llaw, ac efallai nad dyma'r stori gyfan. Fe wnaethon ni hefyd ganfod ymatebion anarferol o gryf yn yr ymennydd i gyffyrddiad â’r llaw wedi’i hatgyweirio, sy’n awgrymu bod yr ymennydd ei hun yn mynd trwy newidiadau gweithredol yn dilyn yr anaf.”
Gallai deall y newidiadau hyn fod yn bwysig yn y pen draw ar gyfer adferiad. Yn aml, mae adferiad yn dilyn anaf i'r nerf yn anghyflawn, gyda chleifion yn profi anawsterau parhaol gyda theimlad a symudiad ac, i lawer, poen parhaus.
Ychwanegodd Dr Valyear, “Un o brif nodau ein gwaith yw deall a yw newidiadau i’r mapiau hyn yn yr ymennydd yn helpu i esbonio adferiad cleifion. Fe wnaethon ni ganfod newidiadau clir yn yr ymennydd, ond dim perthynas glir rhwng maint y newidiadau hynny ac amhariadau synhwyraidd neu amhariadau echddygol cleifion. Felly rydyn ni nawr yn gwybod bod y mapiau'n newid, ond dydyn ni dal ddim yn gwybod beth mae'r newidiadau hynny'n ei olygu ar gyfer adferiad.
“I ateb hynny, mae angen i ni ddilyn cleifion dros amser — yn ddelfrydol gan ddechrau yn fuan ar ôl atgyweirio llawfeddygol a pharhau wrth i’r nerfau aildyfu, a thrwy adferiad a gwellhad. Gallai cyfuno delweddu'r ymennydd â dulliau mesur mwy uniongyrchol o sut mae'r nerfau wedi ailgysylltu, a sut mae cleifion yn defnyddio eu dwylo mewn bywyd bob dydd, helpu i ddatgelu pam mae'r mapiau'n newid ac a yw'r newidiadau hynny'n bwysig ar gyfer adferiad.
“Yn y pen draw, y cwestiwn clinigol mawr yw a yw'r newidiadau hyn i'r ymennydd - gan gynnwys yr ymatebion anarferol o gryf a welwn ar ôl atgyweirio nerfau — yn rhyngweithio ag adferiad ac yn cyfrannu at adferiad gweithredol ystyrlon, a sut.”
Mae'r gwaith yn mynd i'r afael â chwestiwn sylfaenol ynghylch sut mae'r ymennydd yn addasu pan fydd y cysylltiadau arferol rhwng teimlad, symudiad a'r corff yn newid — gan gynnwys ar ôl anafiadau i'r corff neu'r ymennydd sy'n tarfu ar y cysylltiadau hynny, neu pan fyddwn yn dysgu defnyddio offer a thechnolegau newydd.