Ymchwilydd Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru yn ennill Gwobr Archif Menywod Cymru 2026

Mae pawb sy'n gysylltiedig â Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru yn falch iawn o glywed bod ein hymchwilydd doethurol, Daisy Hughes, wedi ennill Gwobr Avril Rolph 2026 am y papur ymchwil gwreiddiol gorau ar hanes merched yng Nghymru. Derbyniodd Daisy y wobr yn 29ain Cynhadledd Archif Menywod Cymru, a gynhaliwyd yn Stadiwm Abertawe ddydd Sadwrn 4 Hydref.

Sefydlwyd Archif Menywod Cymru ym 1997 ac mae’n gweithio i godi proffil hanes merched yng Nghymru a diogelu'r ffynonellau sy'n adrodd eu hanes. Enwyd Gwobr Avril Rolph ar ôl cyn is-lywydd y gymdeithas a chynhigir y wobr fel bwrsariaeth flynyddol i helpu hyrwyddo ymchwil myfyrwyr i fywydau, swyddogaethau a phrofiadau merched yn hanes Cymru.

Mae pedair menyw yn sefyll mewn rhes, pob un yn gwenu. Mae'r fenyw sy'n ail o'r chwith yn dal tystysgrif felen.

Eleni, cafwyd wyth cais rhagorol – y nifer uchaf a gafwyd erioed. Gwahoddwyd pob ymgeisydd i gyflwyno eu papurau yn y gynhadledd flynyddol. Yn ogystal â'r traethawd buddugol, cymerodd dwy fyfyrwraig arall o Fangor ran yn y gystadleuaeth. Traddododd Issy Marston, myfyrwraig MA ar y radd Treftadaeth Fyd-eang ym Mangor, bapur ar ‘Lady Margaret Verney (1844-1930): Rediscovering the Life and Achievements of a Welsh Aristocratic Woman’, a oedd yn seiliedig ar asesiad a gyflwynodd y llynedd i fodiwl Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru ar Ail-ddehongli'r Plasty. Cyflwynodd Clair Lober, ymchwilydd doethurol gydag Ysgol y Gymraeg, 'Papurau'r Athro Rachel Bromwich', y mae hi'n helpu i'w catalogio yn Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor.

Teitl papur Daisy oedd ‘‘Keeping the House Together’: Emotional Labour and Female Estate Authority in North Wales, 1600-1800’, sy'n rhan o'i phroject ymchwil doethurol gyda Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, dan oruchwyliaeth Dr Shaun Evans a Dr Karen Pollock.

Beirniaid y wobr eleni oedd Dr Christine Campman, cyn Aelod Cynulliad Cwm Cynon, Dr Steve Thompson, Pennaeth yr Adran Hanes a Hanes Cymru yn Aberystwyth a Shan Robinson, Uwch Gynorthwyydd Casgliadau Arbennig Archifau Prifysgol Bangor.

Mae dwy ddynes yn sefyll ychydig y tu ôl i ddesg siarad, y ddwy yn gwenu. Mae'r ddynes ar y chwith yn dal tystysgrif felen.

Wrth dderbyn y wobr, dywedodd Daisy Hughes:

Mae’n anrhydedd mawr ac rwy’n hynod ddiolchgar o ennill Bwrsariaeth Avril Rolph. Roeddwn i wedi fy synnu ac yn falch ofnadwy o gael y gydnabyddiaeth hon gan Archif Menywod Cymru, ac rwy'n hynod falch bod fy ymchwil wedi cael ei gydnabod fel hyn. Mae'n anogaeth wych i mi barhau â'r gwaith.

Wrth siarad am gyfraniad ehangach Prifysgol Bangor at gystadleuaeth eleni, meddai Shan Robinson:

Rwyf mor falch o fyfyrwyr Bangor, maen nhw wedi gwneud cystadleuaeth eleni yn anodd iawn i'w beirniadu. Roedd y safon mor uchel, sy'n argoeli'n dda i hanes merched yn y dyfodol. Mae'n dda gweld bod hanes merched yng Nghymru yn fyw ac yn iach ym Mhrifysgol Bangor.

Meddai Dr Shaun Evans:

Rydym yn hynod falch o lwyddiant Daisy. Mae Archif Menywod Cymru yn gwneud gwaith mor wych o hyrwyddo hanes merched yng Nghymru, ac mae'n wych bod Daisy, Issy a myfyrwyr eraill yn cael cyfle i rannu eu gwybodaeth a'u canfyddiadau yn y gynhadledd flynyddol – gyda chynulleidfa mor gyfeillgar, gefnogol ac arbenigol. Mae hanes merched yn rhan mor bwysig o hunaniaeth Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, mae’n ffurfio rhan ganolog o lawer o'n projectau doethurol, ac mae'n destun cyffro mawr gweld sut mae'r elfen hanfodol hon o gymdeithas Cymru bellach yn cael ei hail-ddehongli a'i datgelu o flaen ein llygaid. Llongyfarchiadau enfawr Daisy!

I gael rhagor o wybodaeth am Archif Menywod Cymru, ewch i'w gwefan yma. Am ragor o wybodaeth am ymchwil doethurol Daisy, ewch i dudalen y prosiect ar wefan Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru.