Mae'r project yn mynd rhagddo yng nghanol bygythiad o achosion newydd o firysau peryglus mewn gwledydd ledled y byd. Mae polio wedi ailymddangos yn ystod y blynyddoedd diwethaf, gan gyrraedd dinasoedd Ewrop gan gynnwys Llundain, tra bod firysau sy'n achosi gastro-enteritis, megis norofirws, a chlefydau resbiradol yn parhau i effeithio ar gymunedau a gwasanaethau iechyd.
Mae'r gwaith yn rhan o bartneriaeth hirdymor rhwng Prifysgol Bangor, Llywodraeth Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru, Verily Health, sef cwmni iechyd manwl, a chwmnïau cyfleustodau Dŵr Cymru a Hafren Dyfrdwy i drawsnewid sut mae clefydau heintus yn cael eu holrhain a’u cyfyngu.
Mae'n cynnwys sefydlu systemau monitro rheolaidd mewn 11 safle strategol ledled Cymru, ac ymgorffori safonau a sefydlwyd gan Sefydliad Iechyd y Byd. Y pwrpas yw trawsnewid data amgylcheddol crai a gesglir trwy fonitro dŵr gwastraff yn “radar rhybuddio cynnar” o ran firysau sy'n dod i'r amlwg.
Wrth wraidd y fenter mae'r gwaith ymchwil arloesol ym maes monitro pathogenau ac iechyd cymunedol dan arweiniad yr Athro Davey Jones, Cadeirydd Athrawol mewn Gwyddor yr Amgylchedd ac Iechyd y Cyhoedd ym Mhrifysgol Bangor. Mae ei dîm yn arloesi’r defnydd o dechnolegau goruchwylio amgylcheddol, sy’n galluogi gwybodaeth enetig eang i gael ei chipio’n uniongyrchol o samplau dŵr gwastraff, gan ddarparu darlun mwy cynhwysfawr o iechyd y cyhoedd a bygythiadau biolegol newydd.
Ym mis Medi 2024, daeth Prifysgol Bangor a Verily Health ynghyd i gynnig profion dŵr gwastraff uwch ac i gynhyrchu mewnwelediadau i sefydliadau ledled Cymru a ledled y Deyrnas Unedig a'r Undeb Ewropeaidd. Mae datrysiad Sightline Verily yn darparu isadeiledd digidol amser real i alluogi Prifysgol Bangor i drawsnewid data moleciwlaidd ac amgylcheddol yn gyflym yn ddealltwriaeth ymarferol i dimau iechyd cyhoeddus.
“Mae’r ymdrech hon yn enghraifft berffaith o sut y gall dulliau uwch o fonitro dŵr gwastraff fod yn ffordd raddadwy o amddiffyn cymunedau cyfan,” meddai Stephen Gillett, sef Prif Swyddog Gweithredol Verily Health. “Rydym yn falch o gydweithio â Phrifysgol Bangor ar y gwaith hwn ac yn edrych ymlaen at osod safon fyd-eang newydd o ran monitro iechyd y boblogaeth.”
Mae rheoli polio trwy frechu wedi bod yn llwyddiant mawr ym maes iechyd cyhoeddus byd-eang, gyda gostyngiad o 99% mewn achosion o polio gwyllt ers 1988, pan fabwysiadodd Cynulliad Iechyd y Byd benderfyniad i ddileu'r firws ledled y byd.
Fodd bynnag, mae polio hefyd yn bryder iechyd cyhoeddus mawr ar hyn o bryd, gyda heintiau difrifol yn arwain at barlys a hyd yn oed marwolaeth. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae achosion o’r poliofirws wedi dod i’r amlwg, yn enwedig mewn ardaloedd lle bu methiant yn y systemau iechyd cyhoeddus.
Yn 2022, canfuwyd y poliofirws mewn samplau dŵr gwastraff a ddeilliodd o fodau dynol o safleoedd yn Llundain. Ym mis Tachwedd 2024, canfuwyd rhagor o achosion o’r poliofirws yn Lloegr, gan gynnwys o safleoedd y tu hwnt i Lundain. Mae'r firysau wedi'u cysylltu'n enetig â'r firws sy'n cylchredeg mewn sawl gwlad yn Affrica, sydd hefyd wedi'i nodi'n ddiweddar mewn samplau dŵr gwastraff o Sbaen, Gwlad Pwyl a'r Almaen.
Ni chanfuwyd unrhyw achosion o’r poliofirws yng Nghymru hyd yma.
Dywedodd yr Athro Davey Jones, Cadeirydd Athrawol mewn Gwyddor yr Amgylchedd ac Iechyd y Cyhoedd ym Mhrifysgol Bangor, “Wrth i glefydau heintus wneud adfywiad pryderus yn fyd-eang, a chyda polio yn cyrraedd glannau Prydain yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae dulliau canfod rhagweithiol yn bwysicach nag erioed. Yr hyn rydym yn ei wneud gyda'n partneriaid yw adeiladu'r sylfaen gref sydd ei hangen o ran isadeiledd data iechyd modern, sy'n edrych i’r dyfodol, a fydd yn diogelu cymunedau yng Nghymru a thu hwnt am flynyddoedd i ddod. Mae'r project hanfodol hwn yn adeiladu ar waith blaenorol rydym wedi bod yn ei wneud i fonitro dŵr gwastraff am firysau posibl yng Nghymru, a bydd yn caniatáu inni olrhain ystod ehangach o fygythiadau, gan gynnwys y firysau sy'n achosi gastro-enteritis a chlefyd resbiradol.
“Mae profion clinigol traddodiadol yn aml yn adweithiol, gan nodi heintiau ar ôl i symptomau ymddangos, sy’n golygu y gellid methu trosglwyddiad asymptomatig yn llwyr. Mewn cyferbyniad, mae monitro dŵr gwastraff yn rhoi cipolwg parhaus, bron mewn amser real, o iechyd ar lefel y boblogaeth trwy baru lefelau pathogenau amgylcheddol ag achosion dynol gweithredol. Drwy nodi presenoldeb pathogen yn y system garthffosiaeth cyn i achosion clinigol gynyddu, gall swyddogion iechyd y cyhoedd liniaru risgiau'n rhagweithiol a chynnwys achosion cyn iddynt ledaenu. Mae angen i oruchwyliaeth fod yn barhaus ac yn ailadroddus er mwyn bod yn wirioneddol effeithiol, ac mae hyn yn arbennig o berthnasol o ran poliofirws, lle mae angen sicrwydd o absenoldeb yn y tymor hir.
Dywedodd Dr Chris Williams, Pennaeth Canolfan Clefydau Trosglwyddadwy Iechyd Cyhoeddus Cymru, “Mae canfyddiadau diweddar am y poliofirws mewn dŵr gwastraff mewn rhannau o’r Deyrnas Unedig wedi dangos pam ei bod hi’n bwysig parhau i fonitro’r clefyd difrifol hwn, y gellir ei atal trwy frechu. Mae monitro dŵr gwastraff bellach yn rhan bwysig o waith Sefydliad Iechyd y Byd i ddileu polio, a gall Cymru nawr chwarae ei rhan wrth greu darlun cliriach ledled y Deyrnas Unedig. Wrth i’r bartneriaeth hon ddatblygu, byddwn yn gallu monitro am heintiau eraill hefyd, a fydd yn ein helpu i wella ein dealltwriaeth o sut mae clefydau’n lledaenu yng Nghymru.”