Canfu ymchwilwyr fod rhai ysgolion yn neilltuo cyn lleied â 15 i 20 munud yr wythnos, neu lai, i'r pwnc, gyda dwy ysgol yn peidio â'i addysgu o gwbl, er ei fod yn orfodol.
Yr adroddiad, Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg yng Nghymru: Dadansoddiad Cenedlaethol o Ddarpariaeth Ysgolion Uwchradd o dan y Cwricwlwm i Gymru (2026), yw'r astudiaeth fwyaf cynhwysfawr o ddarpariaeth Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg a gynhaliwyd yng Nghymru hyd yma.
Gan dynnu ar arolwg Rhyddid Gwybodaeth cenedlaethol o bob un o'r 195 o ysgolion uwchradd yng Nghymru, mae'r ymchwil yn seiliedig ar ymatebion gan 135 o ysgolion, sy'n cynrychioli bron i 70% o sector uwchradd y wlad.
Canfu ymchwilwyr yng Nghanolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru ym Mhrifysgol Bangor yr hyn y maent yn ei ddisgrifio fel “system ddwy haen” gynyddol, gyda lefelau'r ddarpariaeth yn amrywio'n sylweddol rhwng disgyblion sy'n astudio TGAU Astudiaethau Crefyddol a'r rhai nad ydynt yn astudio’r pwnc ar lefel TGAU.
Disgrifiwyd cyfnod Blwyddyn 10 ac 11 fel "ymyl clogwyn", lle mae amser cwricwlwm ac addysgu arbenigol yn gostwng yn sydyn ar ôl Blwyddyn 9.
Wedi'i awduro gan yr Athro Lucy Huskinson, Dr Joshua Andrews, Dr Gareth Evans-Jones a Ms Rachel Healand-Sloan, mae'r astudiaeth yn archwilio sut mae ysgolion yn dehongli ac yn gweithredu'r gofynion statudol newydd o ran Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg a gyflwynwyd drwy’r Cwricwlwm i Gymru.
Er bod y canfyddiadau'n tynnu sylw at enghreifftiau o ymarfer arloesol a hynod effeithiol, maent hefyd yn datgelu amrywiad sylweddol yn y ffordd y caiff Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg ei gyflwyno.
Mewn rhai ysgolion, canfu ymchwilwyr dystiolaeth o lai o amser cwricwlwm, modelau cyflwyno tameidiog, llai o fynediad at athrawon arbenigol ac, mewn nifer fach o achosion, yr hyn a oedd yn ymddangos yn ddiffyg darpariaeth Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg bwrpasol, er gwaethaf statws gorfodol y pwnc.
Dywedodd Dr Gareth Evans-Jones, “Mae’r adroddiad hwn yn tynnu sylw at enghreifftiau o ymarfer rhagorol ledled Cymru, ond mae hefyd yn codi cwestiynau pwysig ynghylch cysondeb, ecwiti a hawl.” Nid yw presenoldeb Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg mewn ysgolion yn gyfystyr â darpariaeth ddigonol: Mewn rhai ysgolion, mae'r pwnc yn bodoli ar bapur, ond yn ymarferol, dim ond ychydig funudau o addysgu sy'n cael eu neilltuo iddo.
“Mae hwn yn fater brys gan ein bod yn byw mewn oes o bolareiddio eithafol mewn cymdeithas. Mae angen i ddisgyblion ddatblygu'r gallu i feddwl yn feirniadol er mwyn ymdopi â heriau’r byd sydd ohoni heddiw. Ar adeg pan mae pobl ifanc yn wynebu cwestiynau cymhleth ynghylch hunaniaeth, cred, moeseg, camwybodaeth ac ansicrwydd byd-eang, mae mynediad at addysg Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg o ansawdd uchel yn bwysicach nag erioed.
Mae'r adroddiad yn gwneud naw argymhelliad i lunwyr polisi, arweinwyr ysgolion a rhanddeiliaid addysgol.
Mae'r rhain yn cynnwys disgwyliadau cenedlaethol cliriach ynghylch amser cwricwlwm, amddiffyniad cryfach o ran Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg ym Mlynyddoedd 10 ac 11, gwell mapio cwricwlwm, gwell cyfleoedd dysgu proffesiynol a threfniadau mwy cadarn ar gyfer monitro darpariaeth statudol.
Ychwanegodd Dr Joshua Andrews, “Mae’r Cwricwlwm i Gymru wedi creu cyfleoedd pwysig i arloesi a dylunio cwricwlwm creadigol. Mae ein canfyddiadau’n awgrymu y dylai cam nesaf y diwygio ganolbwyntio ar sicrhau nad yw hyblygrwydd yn dod ar draul cysondeb, dilyniant na thegwch. Dylai pob disgybl yng Nghymru gael mynediad ystyrlon at addysg Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg o ansawdd uchel.”
Mae'r ymchwilwyr yn gobeithio y bydd yr adroddiad yn darparu astudiaeth feincnod ar gyfer trafodaethau yn y dyfodol ynghylch hawl i'r cwricwlwm, uniondeb disgyblaethol a chydraddoldeb addysgol yng Nghymru.
Mae'r adroddiad yn dadlau bod Cymru'n wynebu bwlch cynyddol rhwng yr hyn y mae'n ei alw'n 'gydymffurfiaeth ffurfiol' a 'chydymffurfiaeth sylweddaidd’. Er y gall ysgolion ddangos bod Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg yn bresennol rywle o fewn strwythurau eu cwricwlwm, nid yw hyn o reidrwydd yn golygu bod disgyblion yn derbyn rhaglen astudio gydlynol, flaengar a deallusol gadarn.
Amlygir pryderon allweddol ym Mlynyddoedd 10 ac 11, lle mae amser cwricwlwm yn aml yn gostwng yn sydyn ac mae profiadau disgyblion yn amrywio fwyfwy, yn dibynnu ar a ydynt yn astudio TGAU Astudiaethau Crefyddol.
Mae'r canfyddiadau'n awgrymu bod disgyblion nad ydynt yn dilyn y cymhwyster yn fwy tebygol o wynebu llai o amser addysgu, llai o fewnbwn arbenigol a darpariaeth fwy tameidiog.
Yn dilyn canlyniadau PISA diweddar, sydd wedi ysgogi trafodaeth o’r newydd am safonau addysgol, gweithredu’r cwricwlwm a chanlyniadau disgyblion yng Nghymru, mae’r ymchwilwyr yn awgrymu nad yw sicrhau mynediad teg at addysg Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg o ansawdd uchel yn fater o fodloni gofynion statudol yn unig. Yn hytrach, mae'n rhan o'r her ehangach o sicrhau bod gan bob person ifanc fynediad at y wybodaeth, y sgiliau meddwl beirniadol a'r ddealltwriaeth foesegol sydd eu hangen arnynt i ddod yn ddinasyddion gwybodus ac ymgysylltiedig mewn byd sy'n newid yn gyflym.
Mae'r adroddiad llawn ar gael drwy Ganolfan Genedlaethol Addysg Grefyddol Cymru ym Mhrifysgol Bangor.