Canfu ymchwilwyr o Brifysgol Bangor a oedd yn dadansoddi data o Gymru a Lloegr fod cyfraddau marwolaethau o'r achosion hyn yn 53% mewn cymunedau sydd â hanes o fwyngloddio glo.
Yn eu hastudiaeth, a gyhoeddwyd yn Social Science & Medicine, fe wnaethant ymchwilio i'r ffenomen a elwir yn marwolaethau anobaith Mae'r term yn cyfeirio at farwolaethau o ganlyniad i hunanladdiad, achosion sy'n gysylltiedig ag alcohol, a gwenwyn cyffuriau.
Bathwyd y term yn yr Unol Daleithiau, lle dadleuwyd ei fod yn deillio o ragolygon bywyd sy'n dirywio i Americanwyr dosbarth gweithiol, ond mae tueddiadau tebyg wedi'u hadrodd ers hynny mewn gwledydd incwm uchel eraill, gan gynnwys y Deyrnas Unedig, Awstralia a Chanada.
Yr astudiaeth hon yw'r dadansoddiad cyntaf o'i fath sy'n archwilio'r cysylltiad rhwng mwyngloddio glo hanesyddol a marwolaethau anobaith. Gan ddefnyddio data daearyddol a marwolaethau cysylltiedig o 2015 i 2023, canfu'r ymchwilwyr fod cymunedau sydd â hanes o fwyngloddio glo yn wynebu cyfraddau llawer uwch o farwolaethau o ganlyniad i hunanladdiad, achosion sy'n gysylltiedig ag alcohol, a gwenwyn cyffuriau o'i gymharu ag ardaloedd nad ydynt â hanes o fwyngloddio glo.
Dywedodd prif awdur yr astudiaeth, Eurwen Williams, a gynhaliodd yr ymchwil wrth hyfforddi fel seicolegydd clinigol ym Mhrifysgol Bangor, “Fel seicolegydd clinigol, wrth adfyfyrio ar ein hymchwil i farwolaethau anobaith mewn cymunedau sydd â hanes o fwyngloddio glo, rwy’n cael fy nharo gan ba mor glir y mae’r data’n adleisio’r realiti o gael fy magu yng ngogledd Cymru ac o ymarfer yn yr ardal. Y tu ôl i bob pwynt data mae bywyd a gollwyd a stori cymuned sy'n byw gyda chanlyniadau dirywiad diwydiannol, ansefydlogrwydd economaidd, ac anghydraddoldebau iechyd hirhoedlog. Fe wnaeth cynnal y gwaith hwn atgyfnerthu nad yw gofid yn codi mewn gwagle; mae'n cael ei siapio'n ddwfn gan newid cymdeithasol a strwythurol. Rwy'n gobeithio bod yr ymchwil hwn yn cyfrannu at ymateb mwy tosturiol ac ymwybodol o gyd-destun, un sy'n mynd i'r afael â dioddefaint unigol a'r amodau ehangach sy'n ei achosi.”
Dywedodd y cydawdur Dr Christopher Saville, o Brifysgol Bangor, “Mae’n drist gweld pa mor barhaus yw’r anghydraddoldebau iechyd hyn. Ar adeg pan rydym siarad am ddeallusrwydd artiffisial yn achosi ton newydd o ddad-ddiwydiannu, mae'n hanfodol ein bod yn dysgu'r gwersi o'r tro diwethaf ac yn osgoi rhai o'r camgymeriadau a wnaed.