Perthynas yn Chwalu a'ch Hawliau Cyfreithiol: Cyd-fyw vs Cyplau Priod

Pam Mae'r Pwnc Hwn yn Bwysig

Ar draws y DU, mae mwy o gyplau yn dewis byw gyda'i gilydd heb briodi. Yng Nghymru, partneriaid sy'n cyd-fyw yw'r math o deulu sy'n tyfu gyflymaf bellach, ond nid yw llawer yn ymwybodol nad ydynt yn rhannu'r un hawliau â chyplau priod.

Pan fydd perthynas yn chwalu, gall y gamddealltwriaeth hon adael un partner heb amddiffyniad ariannol, diogelwch tai, na hawliau etifeddiaeth. Mae'r mater wedi sbarduno trafodaeth gynyddol o fewn y gymuned gyfreithiol, gan dynnu sylw at sut mae cyfreithiau hen ffasiwn yn aml yn methu ag adlewyrchu realiti perthnasoedd modern.

I lawer o bobl yng Ngogledd Cymru, mae hyn yn fwy na phwnc cymdeithasol gan ei fod yn un cyfreithiol a all gael canlyniadau sy'n newid bywyd ar ôl gwahanu neu brofedigaeth.

 Y Gyfraith a'ch Hawliau

Er gwaethaf y gred gyffredin mewn "priodas cyfraith gyffredin", nid oes statws cyfreithiol o'r fath yn bodoli yng Nghymru a Lloegr. Nid yw partneriaid sy'n cyd-fyw yn awtomatig yn caffael hawliau i eiddo, incwm na phensiwn ei gilydd, waeth pa mor hir y maent wedi byw gyda'i gilydd.

Mae hyn yn golygu, os mai dim ond enw un partner sy'n ymddangos ar weithredoedd yr eiddo neu'r denantiaeth, efallai na fydd gan y llall hawl i aros os daw'r berthynas i ben. Ni all partner di-briod hawlio cynhaliaeth drostynt eu hunain chwaith (er y gall cymorth ariannol fod ar gael i blant). Heb ewyllys ddilys, ni fydd partner cyd-fyw sy'n goroesi yn etifeddu ystâd eu partner yn awtomatig, hyd yn oed ar ôl blynyddoedd lawer gyda'i gilydd.

I'r gwrthwyneb, mae gan gyplau priod a phartneriaid sifil hawliau statudol i eiddo priodasol, cynhaliaeth priodasol ac etifeddiaeth.

Datblygiadau Diweddar

Mae sefydliadau cyfraith teulu a grwpiau ymgyrchu wedi bod yn annog diwygio ers blynyddoedd, gan ddadlau nad yw'r ddeddfwriaeth bresennol yn adlewyrchu bywyd teuluol modern. Bu trafodaethau o'r newydd ynghylch a ddylai Cymru a Lloegr ddilyn model yr Alban, sy'n caniatáu rhai hawliadau ariannol i bartneriaid di-briod ar ôl gwahanu.

Mae costau byw cynyddol a phwysau tai hefyd yn arwain mwy o gyplau ifanc i gyd-fyw, yn aml heb fod yn ymwybodol o'r amddiffyniad cyfreithiol cyfyngedig y mae hyn yn ei gynnig. Er gwaethaf ymwybyddiaeth gynyddol, nid oes cyfraith gyd-fyw benodol yng Nghymru a Lloegr o hyd. O ganlyniad, mae anghydfodau'n aml yn cael eu datrys gan ddefnyddio egwyddorion eiddo ac ymddiriedolaeth cymhleth. Mae hon yn broses a all fod yn gostus ac yn draenio'n emosiynol.

Camau Ymarferol y Gallwch eu Cymryd

Os ydych chi'n byw gyda'ch partner ond heb briodi, mae sawl cam y gallwch chi eu cymryd i'ch amddiffyn eich hun:

• Creu Cytundeb Cyd-fyw: Dogfen ysgrifenedig sy'n nodi perchnogaeth eiddo, cyfraniadau ariannol, a'r hyn a ddylai ddigwydd os byddwch chi'n gwahanu.
• Gwneud Ewyllys: Mae hyn yn sicrhau bod eich partner yn etifeddu eich ystâd os byddwch chi'n marw.
• Adolygu Enwebiadau Pensiwn: Diweddaru eich pensiwn neu yswiriant bywyd i gynnwys eich partner lle bo modd.
• Sicrhau Eich Cartref: Gwnewch yn siŵr bod y ddau enw yn ymddangos ar gytundebau tenantiaeth neu weithredoedd eiddo.
• Ceisiwch Gyngor Cyfreithiol Cynnar: Gall deall eich sefyllfa ymlaen llaw atal anghydfodau ac ansicrwydd yn y dyfodol.

 Sut Gall Clinig y Gyfraith Bangor Helpu

Yng Nghlinig Cyngor Cyfreithiol Prifysgol Bangor (BULAC), mae myfyrwyr yn cydweithio dan oruchwyliaeth cyfreithiwr cymwys i ddarparu cyngor cyfreithiol cyfrinachol am ddim i'r gymuned leol.

I wneud apwyntiad, ffoniwch 01248 388411 neu e-bostiwch bulac@bangor.ac.uk.