Cwrs Byr: Safleoedd Hanesyddol Gogledd Cymru

Mae’r cwrs yn archwilio sut mae lleoedd nodweddiadol, hanesyddol a chyfoes, yn cludo ystyr, cof a phŵer. Trwy bedwar sesiwn thematig, bydd dysgwyr yn archwilio nodweddion fel mannau awdurdod, dathlu, seilwaith a mynegiant, gan ystyried sut mae pobl wedi siapio, defnyddio, coffáu a herio safleoedd pwysig dros amser.

Gan ddechrau gyda’r llys Cymreig canoloesol fel canolbwynt pŵer princiol a bywyd diwylliannol, bydd y cwrs yn symud ymlaen i goffáu “dod i oed” personol a chymunedol, gan archwilio sut mae trawsnewidiadau bywyd yn cael eu nodi a’u cofio. Bydd dysgwyr hefyd yn ymchwilio sut mae seilwaith dyddiol yn gallu datblygu i fod yn le nodweddiadol diwylliannol, cyn gorffen gyda’r astudiaeth o graffiti ar dir nodweddiadol fel ffurf o gyfathrebu, protest a hunaniaeth.

Trwy’r cwrs, caiff cyfranogwyr eu hannog i feddwl yn feirniadol am ba straeon sy’n cael eu cynrychioli mewn mannau nodweddiadol, sut mae ystyron yn newid dros amser, a sut mae hanes, cof a phrofiad byw yn cydblethu yn yr amgylchedd adeiledig.

Cofrestrwch eich diddordeb ar gyfer y cwrs trwy'r ddolen, a bydd y Brifysgol yn cysylltu efo rhagor o wybodaeth.

Dyddiadau ac amser

Dyddiadau: 24/02/2026 – 17/03/2026

Amser: 6.00YB – 8.00YP

Wythnos 1

Tirwedd grym y tywysogion: y llys yng Nghymru’r Oesoedd

Dr Euryn Roberts

Hyd 2 awr

Trosolwg ar y Cwrs

Mae'r cwrs byr hwn yn trafod llys canoloesol Cymru (llys tywysogaidd) fel canolfan llywodraethu, grym, diwylliant a bywyd bob dydd yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol. Trwy ffynonellau hanesyddol, testunau cyfreithiol, barddoniaeth ac archaeoleg, bydd dysgwyr yn darganfod sut roedd tywysogion Cymru yn teyrnasu, sut roedd eu llysoedd yn gweithredu, a sut beth oedd bywyd i'r rhai a oedd yn byw ac yn gweithio mewn llys. Mae'r cwrs hefyd yn ystyried sut roedd llysoedd Cymru yn cymharu â llysoedd cyfoes Lloegr ac Ewrop.
Mae’r cwrs wedi ei gynllunio i ddysgwyr cymunedol sy'n oedolion, nid oes rhaid meddu ar unrhyw wybodaeth am hanes canoloesol na hanes Cymru.

Deilliannau Dysgu

Erbyn diwedd y cwrs, bydd dysgwyr yn gallu:

Egluro swyddogaeth y llys yng nghymdeithas Cymru yn yr Oesoedd Canol fel canolfan awdurdod gwleidyddol a llywodraethu.
Nodi ffigurau pwysig mewn llys tywysogaidd (megis y tywysog, y teulu, y beirdd, y barnwyr a'r swyddogion) a disgrifio eu swyddogaethau.
Disgrifio bywyd bob dydd mewn llys canoloesol yng Nghymru, gan gynnwys lletygarwch, gwleddoedd, y gyfraith ac arferion diwylliannol.
Deall pwysigrwydd y gyfraith, barddoniaeth a nawdd wrth gynnal grym y tywysogion a hunaniaeth Gymreig.
Cymharu llysoedd Cymru gyda llysoedd canoloesol eraill ym Mhrydain ac Ewrop.
Ymdrin yn feirniadol â thystiolaeth hanesyddol, gan gynnwys codau cyfraith ganoloesol, barddoniaeth ac olion archaeolegol.

Wythnos 2

Ystadau, Henebion a Gwneud Tirwedd Cymru

Darlithydd: Shaun Evans

Hyd: 2 awr

Trosolwg ar y Cwrs

Gan gymryd ysbrydoliaeth o waith arloesol W. G. Hoskins, ‘The Making of the English Landscape’, mae’r cwrs byr hwn yn archwilio dylanwad ystadau wrth lunio a siapio tirweddau gogledd Cymru. Trwy berchnogaeth tir, roedd gan foneddigion ac uchelwyr Cymru allu sylweddol i reoli elfennau o’i hymddangosiad, ei rheolaeth a’i ddefnydd. Gwelir hyn orau wrth adeiladu eu plastai, a oedd yn aml wedi’u hamgylchynu gan barciau muriedig gyda phyrth a phorthdai addurnedig.

Bydd y cwrs hwn yn archwilio elfen arall o lunio tirweddau a thirweddau trefol Cymru gan y bonedd: sef adeiladu henebion a gynlluniwyd i goffáu a dathlu. Roedd y rhain ar ffurf colofnau mawreddog ac obelisgiau, tyrau cloc a ffynhonnau yfed.

Gan dynnu ar enghreifftiau hanesyddol gan gynnwys Colofn Eliseg ger Llangollen, Cofeb Bulkeley ym Miwmares, Cofeb Alleluia ger yr Wyddgrug, Colofn Ynys Môn, a Chloc Tref Machynlleth, bydd y cwrs yn archwilio pam y codwyd neu y adferwyd y cofebion hyn, sut roedd ei hymddangosiad yn arysgrifio statws. Byddwn yn ystyried pam y dathlwyd, y cofnodwyd, neu hyd yn oed y galarwyd dros rai digwyddiadau ac unigolion, a sut y mae cof, hunaniaeth a lle yn siapio’r cofebion hyn.

Deilliannau Dysgu

Erbyn diwedd y cwrs, bydd dysgwyr yn gallu:

Adnabod enghreifftiau hanesyddol gwahanol o henebion sy’n gysylltiedig ag ystadau ledled gogledd Cymru.
Deall dylanwad hanesyddol ystadau wrth reoli elfennau o dirwedd Cymru.
Cydnabod rôl y dirwedd wrth gadw atgofion, siapio hunaniaethau, a chreu ymdeimlad o le.
Myfyrio’n feirniadol ar arferion ehangach o goffáu a chofadeiladu.

Wythnos 3

Pan fydd Seilweithiau’n troi’n Dirnodau – Karin Koehler

Darlithydd: Dr Karin Koehler

Hyd: 2 awr

Trosolwg ar y Cwrs

Mae seilweithiau, fel pontydd, ffyrdd, gorsafoedd ynni, argaeau, rheilffyrdd a rhwydweithiau digidol, yn aml wedi eu cynllunio i fod yn ddefnyddiol ac nid yn hardd. Ac eto, dros amser, mae rhai seilweithiau'n cymryd ystyr diwylliannol, cymdeithasol a symbolaidd, gan ddod yn dirnodau sy'n rhan o hunaniaeth, cof a lle. Mae'r cwrs hwn yn trafod sut a pham mae seilwaith yn gallu troi’n dirnodau, a beth mae hyn yn ei ddweud wrthym am gymdeithas, gwerthoedd a bywyd bob dydd.

Deilliannau Dysgu

Erbyn diwedd y cwrs dwy awr hwn, bydd dysgwyr yn gallu:

Egluro beth mae seilwaith a thirnod yn ei olygu, a sut mae'r cysyniadau hyn yn croestorri.
Adnabod enghreifftiau o seilweithiau sydd wedi dod yn dirnodau yn lleol, yn genedlaethol neu'n fyd-eang.
Deall y prosesau cymdeithasol, diwylliannol, hanesyddol a gwleidyddol sy'n cyfrannu at y trawsnewidiad hwn.
Adfyfyrio'n feirniadol ar sut mae seilwaith yn dylanwadu ar brofiad personol, hunaniaeth gymunedol a chof.
Trafod gwerthoedd a safbwyntiau sy'n cael eu cynrychioli - neu eu heithrio -pan fydd seilweithiau'n troi’n dirnodau.

Wythnos 4

Ystyr Graffiti ar Dirnodau

Darlithydd: Dr Karen Pollock

2 awr

Trosolwg ar y Cwrs

Mae'r cwrs byr hwn yn trafod graffiti ar dirnodau fel ffurf ar gyfathrebu, protest, hunaniaeth a chofnod hanesyddol. Bydd cyfranogwyr yn trafod pam mae pobl yn marcio lleoedd arwyddocaol, sut mae ystyron yn newid dros amser, a sut mae sefydliadau a chymunedau yn dehongli graffiti yn wahanol. Trwy astudiaethau achos a thrafodaeth, bydd dysgwyr yn ystyried graffiti nid yn unig fel fandaliaeth, ond hefyd fel mynegiant diwylliannol a sylwebaeth gymdeithasol.

Deilliannau Dysgu

Erbyn diwedd y cwrs, bydd y cyfranogwyr yn gallu gwneud y canlynol:

Adnabod gwahanol fathau o graffiti ar dirnodau a safleoedd hanesyddol.
Egluro cymhellion cymdeithasol, gwleidyddol a phersonol y tu ôl i graffiti.
Dadansoddi sut mae cyd-destun (lle, amser, cynulleidfa) yn effeithio ar ystyr graffiti.
Gwerthuso safbwyntiau gwahanol ar graffiti, gan gynnwys safbwyntiau treftadaeth, safbwyntiau cyfreithiol a safbwyntiau cymunedol.
Adfyfyrio ynghylch a ddylid cadw, cael gwared â, neu ail-ddehongli graffiti ar dirnodau.