Ymchwil Prifysgol Bangor yn cyfrannu at asesiad o riffiau cwrel byd-eang a gyflwynwyd yn COP

Mae'r asesiad byd-eang cyntaf erioed wedi canfod bod 96% o ecosystemau riffiau cwrel y byd yn wynebu risg uchel o gwympo.

Helpodd Dr Ronan Roche o’r Ysgol Gwyddorau Eigion i lunio trafodaethau rhyngwladol yng Nghynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig (COP). Roedd hyn yn dilyn cyhoeddi'r asesiad byd-eang cyntaf o ecosystemau riffiau cwrel gan ddefnyddio fframwaith Rhestr Goch Ecosystemau'r Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (IUCN).

Wedi'i gyflwyno i lunwyr polisi a chynrychiolwyr rhyngwladol yn COP, datgelodd y canfyddiadau fod 122 o 127 o ecosystemau riff cwrel y byd a aseswyd (96%) wedi'u dosbarthu fel rhai sydd mewn Perygl Difrifol, sy’n golygu eu bod yn wynebu risg uchel iawn o gwympo erbyn 2075 oni bai bod camau brys yn cael eu cymryd i fynd i'r afael â’r newid yn yr hinsawdd a lleihau pwysau lleol ar amgylcheddau riffiau.

Daeth yr asesiad â dros 250 o arbenigwyr o bob cwr o'r byd ynghyd ac mae'n cynrychioli'r gwerthusiad cynhwysfawr cyntaf o ecosystemau riffiau cwrel ar draws dros 80 o wledydd a thiriogaethau. Cydlynwyd yr ymchwil gan IUCN, Prifysgol Melbourne a CORDIO East Africa trwy'r Rhwydwaith Monitro Riffiau Cwrel Byd-eang.

Chwaraeodd Ronan ran allweddol yn y project rhyngwladol, gan gyfrannu arbenigedd at asesu ecosystemau riffiau cwrel a helpu i ddatblygu tystiolaeth sydd bellach yn llywio trafodaethau byd-eang ar gadwraeth forol, gwytnwch hinsawdd a diogelu bioamrywiaeth.

Mae deifwyr yn arolygu cwrel canghennog wedi'i gannu yn Riff Ningaloo, Gorllewin Awstralia, lle digwyddodd digwyddiad helaeth o wynnu cwrel yn ystod 2025, gan effeithio ar dros 60% o'r cwrelau yn y rhanbarth. — Divers survey bleached staghorn coral in Ningaloo Reef, Western Australia, where extensive coral bleaching occurred during 2025, affecting over 60% of corals in the region.
Credit:Zoe Richards

Wrth wneud sylwadau ar y gwaith, dywedodd Ronan "Mae'r asesiad hwn yn rhoi'r darlun cliriaf eto o gyflwr ecosystemau riffiau cwrel yn fyd-eang a'r risgiau y byddant yn eu hwynebu dros y degawdau nesaf." Mae riffiau cwrel yn cynnal bioamrywiaeth eithriadol ac yn darparu diogelwch bwyd, bywoliaeth ac amddiffyniad arfordirol i filiynau o bobl ledled y byd.

"Mae'r canfyddiadau'n peri pryder, ond maent hefyd yn dangos bod amser i weithredu o hyd." Mae lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr yn parhau i fod yn hanfodol, ond gall mesurau cadwraeth lleol megis amddiffyn poblogaethau pysgod allweddol, lleihau llygredd a gwella rheolaeth ecosystemau morol, wella gwytnwch a photensial adferiad riffiau yn sylweddol.

Archwiliodd yr asesiad 188,362 cilomedr sgwâr o riffiau cwrel ar draws rhanbarthau trofannol ac isdrofannol, a chanfu fod ecosystemau riffiau cwrel yn rhai o amgylcheddau morol mwyaf eiconig y byd, gan gynnwys y Great Barrier Reef, y Coral Triangle, y Mesoamerican Barrier Reef a riffiau'r Môr Coch, i gyd bellach wedi'u dosbarthu fel rhai Mewn Perygl Difrifol.

Canfu'r astudiaeth mai tonnau gwres morol a achosir gan y newid yn yr hinsawdd yw'r bygythiad mwyaf i riffiau cwrel ledled y byd. Wrth i dymereddau’r cefnforoedd godi, mae digwyddiadau cannu yn dod yn fwy aml ac yn fwy difrifol, gan adael llai o amser i riffiau wella rhwng penodau o wres eithafol.

Er y rhagwelir y bydd 96% o ecosystemau riffiau cwrel yn dod mewn Perygl Difrifol pan ystyrir cynhesu hinsawdd yn y dyfodol, dim ond 24% sy'n cyrraedd y trothwy hwnnw ar hyn o bryd yn seiliedig yn unig ar newidiadau a welwyd dros y 50 mlynedd diwethaf. Mae hyn yn tynnu sylw at y gwahaniaeth sylweddol y gallai gweithredu ar y newid yn yr hinsawdd a mesurau cadwraeth uchelgeisiol wedi'u targedu ei wneud o hyd.

Mae riffiau cwrel yn meddiannu llai nag un y cant o wely'r cefnfor, ond maent yn cynnal tua chwarter o'r holl rywogaethau pysgod morol. Maent hefyd yn chwarae rhan hanfodol wrth gefnogi pysgodfeydd, twristiaeth, economïau arfordirol a diogelu cymunedau rhag stormydd ac erydiad.

Nododd yr asesiad mai straen gwres a achosir gan yr hinsawdd oedd y bygythiad mwyaf, a rhagwelir y bydd 95% o ecosystemau riffiau cwrel yn wynebu statws Mewn Perygl Difrifol oherwydd tonnau gwres morol yn unig yn y dyfodol. Mae pwysau ychwanegol, gan gynnwys gorbysgota, llygredd, datblygiad arfordirol a dirywiad cynefinoedd, yn lleihau ymhellach allu riffiau cwrel i adfer.

Yn bwysig, mae'r ymchwil hefyd yn nodi meysydd o wytnwch lle mae riffiau wedi dangos mwy o allu i wrthsefyll newid amgylcheddol. Gall rhanbarthau megis rhannau o'r Môr Coch Gogleddol, Papua Guinea Newydd a Bermuda roi cipolwg gwerthfawr ar sut y gall ymdrechion cadwraeth gefnogi goroesiad riffiau mewn byd sy'n cynhesu.

Bydd y canfyddiadau’n helpu llywodraethau, sefydliadau cadwraeth ac asiantaethau rhyngwladol i dargedu camau gweithredu lle gallant gael yr effaith fwyaf, gan ddarparu sail wyddonol gyffredin ar gyfer datblygu polisïau yn y dyfodol, mentrau adfer ac ymrwymiadau bioamrywiaeth.

Dywedodd yr Athro Stuart Jenkins, Pennaeth Ysgol Gwyddorau'r Eigion ym Mhrifysgol Bangor:

"Mae gan Brifysgol Bangor enw da hirsefydlog am ymchwil gwyddor forol a chadwraeth sydd gyda’r gorau yn y byd. Mae cyfraniad Ronan at yr asesiad byd-eang nodedig hwn yn dangos ymrwymiad y Brifysgol i gynhyrchu'r dystiolaeth sydd ei hangen i fynd i'r afael â rhai o'r heriau amgylcheddol mwyaf dybryd sy'n wynebu ein planed. Mae'r ffaith bod y gwaith hwn yn llywio trafodaethau yn y COP yn tanlinellu ei bwysigrwydd gwyddonol a'i berthnasedd byd-eang."

Mae asesiad y Rhestr Goch o Ecosystemau wedi'i gydnabod fel dangosydd allweddol o fewn Fframwaith Bioamrywiaeth Byd-eang Kunming-Montreal a disgwylir iddo chwarae rhan bwysig wrth lunio strategaethau cadwraeth rhyngwladol yn y dyfodol.

Wrth i arweinwyr y byd ymgynnull i drafod gweithredu ar yr hinsawdd a bioamrywiaeth, mae'r neges sy'n dod i'r amlwg o'r asesiad yn llwm ond yn glir: nid yw'r rhan fwyaf o riffiau cwrel wedi cwympo eto, ond mae'r ffenestr i'w hamddiffyn yn culhau'n gyflym.