Darganfod ffyrdd newydd o adnabod a thrin canserau mwyaf heriol yr ymennydd

Mae project ymchwil cydweithredol mawr ar draws Ewrop yn defnyddio technoleg newydd i fynd i’r afael â dau o ganserau mwyaf ymosodol yr ymennydd.

Mae’r project ymchwil yn cyfuno arbenigedd biolegwyr a pheirianwyr electronig blaenllaw er mwyn datblygu dyfeisiau microtechnoleg arloesol fydd yn y pen draw yn gallu adnabod a thrin bôn-gelloedd canser Glioblastoma multiforme a Medulloblastoma.

Bellach mae gwyddonwyr yn credu bod bôn-gelloedd yn chwarae rhan yn ailymddangosiad rhai canserau, gan gynnwys y ddwy ffurf ymosodol yma, wrth iddynt wrthsefyll triniaethau presennol ac achosi i’r tiwmor aildyfu. Mae triniaethau confensiynol yn targedu celloedd gwahaniaethol sy’n lluosogi’n gyflym, yn hytrach na bôn-gelloedd cwsg canser, sydd hefyd yn anodd eu hadnabod ar sail dulliau labelu safonol.

Un o dargedau datblygu cyntaf y project hwn yw creu dull ‘labordy ar sglodyn’ cyflym, cludadwy a dibynadwy fydd yn adnabod y math o gelloedd canser sydd dan sylw yn gyflym. Bydd hyn yn datrys problem yr oedi presennol cyn gwneud diagnosis. Ar ôl cael biopsi, gall gymryd hyd at 40 diwrnod i adnabod bôn-gelloedd tiwmorau ymennydd gan ddefnyddio dulliau labordy traddodiadol.

Y ffordd o adnabod y math o gell canser yw trwy wahaniaethu rhwng y celloedd yn ôl sut maent yn symud neu’n adweithio pan fydd meysydd electromagnetig anioneiddiol yn cael eu cyflwyno iddynt ar wyneb y sglodyn. Mae’r peirianwyr electronig yn gallu gwahaniaethu rhwng celloedd iach a gwahanol fathau o gelloedd canser trwy'r ffordd maent yn adweithio i'r tonnau electromagnetig yn y rhychwantau microdon ac optegol, ac maent yn gobeithio datblygu hyn ymhellach er mwyn adnabod ‘llofnod’ electromagnetig bôn-gelloedd canser.

Trwy wneud defnydd o’r ffyrdd penodol y mae celloedd yn symud ac yn adweithio, yn eu gwaith micro labordy, mae'r ymchwilwyr hefyd yn anelu at niwtraleiddio bôn-gelloedd canser yn benodol yn y sglodyn. Yn y pen draw bydd hyn yn ysgogi datblygu offer electrolawdriniaethol newydd i drin y bôn-gelloedd canser ar safle'r tiwmor.

Mae’r gwaith yn dod yn ei flaen yn dda, ac yn ddiweddar mae’r partneriaid ymchwil ym Mhrifysgol Limoges wedi cyrraedd carreg milltir, wrth iddynt defnyddio sglodyn microsgopig yn llwyddiannus i ddidoli celloedd Glioblastoma trwy ymbelydredd yn ôl eu gallu i wrthsefyll triniaeth a'u hymosodedd.

Meddai Dr Arnaud Pothier o Limoges “Rydym yn fodlon iawn ar ddatblygiad y project hyd yma. Mae’r project cydweithredol wedi cyrraedd y cyfnod mwyaf allweddol a dwys ac mae'r canlyniadau cychwynnol yn addawol iawn. Ein gobaith yw y byddwn yn parhau i lwyddo mewn maes heriol lle mae'r opsiynau presennol am ddiagnosis a thriniaeth yn gyfyngedig."

Er y bydd rhai blynyddoedd yn mynd heibio cyn y gwêl y labordy ar sglodyn a'r offeryn triniaeth olau dydd, mae’r ymchwilwyr ym Mhrifysgol Bangor yng Nghymru, Prifysgol Limoges yn Ffrainc,  IHP Microelectronics yn yr Almaen a Phrifysgolion Padua a Rhufain yn yr Eidal yn gweithio gyda Creo Medical, cwmni a’i bencadlys yn ne Cymru, sydd â hanes cadarn o ddatblygu a gwerthu dyfeisiau meddygol sy’n gallu cyfeirio  egni microdon at darged penodol iawn i drin achosion megis canserau'r fron a'r coluddion.

Yn ei waith gyda microbiolegwyr ym mhrifysgolion Padua a Limoges, mae Dr Cristiano Palego yn Ysgol Peirianneg Electronig Prifysgol  Bangor yn defnyddio ei arbenigedd ym maes microelectroneg yn y project.

Wrth roi sylwadau ar lwyddiant cynnar y project, dywedodd fod cam cyntaf y project yn dod yn ei flaen yn dda, er gwaethaf dulliau gweithio pur wahanol biolegwyr a pheirianwyr.

 “Mae gweithio mewn partneriaeth ymchwil gyda’r lled a dyfnder arbenigedd presennol yn rhoi boddhad mawr, ac rwy’n edrych ymlaen at y camau technolegol ac arbrofol nesaf”, meddai.

Cyllidir y project ymchwil arloesol hwn gan Raglen Fframwaith Horizon 2020 yr Undeb Ewropeaidd  am gyfnod o 42 o fisoedd. 

Dyddiad cyhoeddi: 19 Chwefror 2018