Darlith Flynyddol 2026: Arglwyddes Llanofer ac Ailddyfeisio Cymru

Archwiliodd darlith Marion gyfraniadau amrywiol Arglwyddes Llanofer drwy lens ei rhwydwaith cymdeithasol eang, a oedd yn cynnwys pobl o bob dosbarth cymdeithasol o aelodau o'r teulu brenhinol i'w thenantiaid dosbarth gweithiol, ac yn ymestyn cyn belled â chyrion dwyreiniol Ymerodraeth Prydain.

Yn gyntaf clywsom am ei rhwydwaith elitaidd, a oedd yn cynnwys aelodau di-ri o deuluoedd sirol Cymru a siroedd y gororau, y roedd hi'n annog i ddarparu gwobrau ar gyfer eisteddfodau’r Fenni. Mae’n debyg mai’r person mwyaf dylanwadol yng nghylch elitaidd Arglwyddes Llanofer oedd yr Arglwyddes Elizabeth Coffin Greenly (1771–1839) o Lys Titley yn Swydd Henffordd, un o drefnwyr yr eisteddfodau rhanbarthol cyntaf ar ôl 1815. Yn eisteddfod Caerdydd ym 1834, noddodd yr Arglwyddes Coffin Greenly gystadleuaeth draethodau, a enillodd yr Arglwyddes Llanofer gyda’i thraethawd darluniadol ar ‘Y manteision sy’n deillio o gadwraeth yr iaith Gymraeg a Gwisgoedd Cenedlaethol Cymru’, o dan yr enw barddol ‘Gwenynen Gwent’. Roedd traethawd buddugol yr Arglwyddes Llanofer yn cynnwys cyfres o ddarluniau dyfrlliw yn darlunio menywod Cymraeg yn gwisgo gwisgoedd gwlân a flanel traddodiadol a hetiau Cymreig, a chaiff y clod am osod y sylfaen ar gyfer y wisg genedlaethol Gymreig a welir bellach mewn dathliadau cenedlaethol. Darparodd Dr Löffler y cyd-destun ehangach ar gyfer hyn, gan egluro sut yr oedd moderneiddio ledled Ewrop wedi cynhyrchu fersiwn ramantus o'r gorffennol a amlygodd ei hun mewn gwisgoedd cenedlaethol yn seiliedig ar wisg wledig.

Fodd bynnag, fel y dangoswyd gan Dr Löffler, roedd dylanwad Arglwyddes Llanofer hefyd yn ymestyn i haenau eraill o gymdeithas. Er enghraifft, disgrifiodd Marion sut y llwyddodd hi “ddemocrateiddio'r” eisteddfod drwy gyflwyno cystadlaethau crefft a oedd yn hygyrch i aelodau anllythrennog o’r gymdeithas. Roedd hi hefyd yn ddylanwadol yn y wasg a helpodd i sefydlu’r cyfnodolyn cyntaf yn y Gymraeg i fenywod, Y Gymraes. Clywsom ddyfyniad o’i herthygl olygyddol yn Y Gymraes, a oedd yn annog mamau i drosglwyddo’r iaith Gymraeg i’w plant a gwisgo’r wisg genedlaethol. Yn ogystal â’r gwobrau ariannol a roddodd a gydlynodd yn eisteddfodau’r Fenni, darparodd ysgoloriaethau cerddorol i annog myfyrwyr i ddysgu sut i chwarae’r delyn deires.

Clywsom hefyd am gysylltiadau rhyngwladol Arglwyddes Llanofer, a sut y cododd y rhain broffil diwylliant Cymru a'r iaith Gymraeg ar draws Ymerodraeth Prydain. O ran cysylltiadau teuluol, ei brawd-yng-nghyfraith oedd yr uchelwr a'r diplomydd o Brwsia, Christian Johan von Bunsen, a oedd yn agos iawn at ganolfan wleidyddol Prydain fel llysgennad Prwsia i'r Frenhines Victoria. Roedd hefyd yn hanesydd hynafol gyda diddordeb arbennig mewn ieithoedd Ewropeaidd, a helpodd Arglwyddes Llanofer i ddod â llenyddiaeth ac iaith ganoloesol Cymru i'r byd trwy ddyfeisio, noddi a beirniadu cystadlaethau llenyddiaeth yn eisteddfodau'r Fenni. Cyflwynodd Marion ni i'r ysgolhaig Almaenig Fredrich Carl Meyer, a aeth ar daith astudio o blastai gwledig Cymru ym 1844–5 er mwyn edrych ar eu casgliadau llawysgrifau, a wnaed yn bosibl diolch i wobrau ariannol yr eisteddfod a sawl cyflwyniad gan Arglwyddes Llanofer. Yn fuan ar ôl ei daith astudio fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd a Llyfrgellydd Almaenig i'r Tywysog Albert, gan greu adran lenyddiaeth Gymraeg bwrpasol yn llyfrgell Castell Windsor. Ar nodyn personol, disgrifiodd Dr Löffler Fredrich Carl Meyer fel “rhywbeth tebyg i daid” iddi, fel yr Almaenwr cyntaf i siarad Cymraeg yn rhugl.

Roeddem yn gyffrous o glywed y bydd cysylltiadau imperialaidd Arglwyddes Llanofer yn destun erthygl gan Dr Löffler o'r enw ‘Empire encounters, Welsh national culture and imperial politics: Lady and Lord Llanofer, Dwarkanath Tagore and Rungo Bapojee Gupte’, a fydd yn cael ei chyhoeddi yn Cylchgrawn Hanes Cymru ym mis Mehefin 2026.

Tua diwedd y cyflwyniad, dysgon ni am y rôl “hanfodol” a chwaraeodd Arglwyddes Llanofer a’i chylch wrth hyrwyddo ‘Cof y Genedl’, drwy greu cronfeydd o lawysgrifau Cymreig; sefydlu cymdeithasau megis Cymdeithas Llawysgrifau Cymru; cefnogi gwaith ysgolheigion hanes Cymru; a chyhoeddi eu gwaith. Pwysleisiodd Marion, heb system yr Eisteddfod a ddatblygodd ar ôl 1815 a’r gwobrau ariannol hael a rhoddodd i gystadlaethau ysgrifennu traethodau, na fyddai llawer o weithiau ar hanes a cherddoriaeth Cymru gan ysgolheigion fel Angharad Llwyd, Thomas Stephens, John Emlyn Jones a Jane Williams (Ysgafell) byth wedi cael eu cyhoeddi.

Roedd rhwydwaith helaeth Arglwyddes Llanofer yn cwmpasu gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol a chyfandiroedd, ond pwysleisiodd Dr Löffler mai Tŷ Llanofer oedd y nod canolog. O dan yr Arglwydd a’r Arglwyddes Llanofer, roedd hwn yn fan cyfarfod i feirdd, awduron, cerddorion a haneswyr Cymru, lle cynhaliwyd digwyddiadau cymdeithasol a theatrig di-ri. Cyflwynodd Marion dystiolaeth i awgrymu bod Cymdeithas Llawysgrifau Cymru wedi’i sefydlu yn Llanofer, pan oedd William Williams o Aberpergwm yn aros yno yn ystod eisteddfod 1836. Daeth Llanofer hefyd yn “ystorfa o orffennol y genedl” pan brynodd Arglwyddes Llanofer lawysgrifau Iolo Morganwg, gan eu hatal rhag cael eu gwasgaru a’u dinistrio. Dyma tŷ lle'r oedd diwylliant Cymru yn weladwy ac yn amlwg iawn; lle’r oedd y gweision yn gwisgo gwisgoedd traddodiadol Cymreig a chafodd cyfres o delynorion llys – sef John Wood Jones, Thomas Gruffydd a Susannah Berrington Griffiths – eu cyflogi. Crynhodd Dr Löffler ei ddarlith trwy disgrifio Llanofer fel “efallai’r Plas pwysicaf yng Nghymru gyfan” fel “y safle lle ail-ddyfeisiwyd Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg” a “lle ffurfiwyd cysylltiadau diwylliannol, deallusol ac imperialaidd ag Ewrop a’r byd”.

Ar ddiwedd ei darlith, eglurodd Dr Löffler sut y cafodd cyfraniad yr Arglwyddes Llanofer i ddiwylliant Cymru ei anghofio’n raddol dros yr ugeinfed ganrif, sy'n esbonio pam nad oedd cofnod penodol iddi yn Y Bywgraffiadur Cymreig. Eglurwyd hyn yn rhannol gan y ddau Ryfel Byd, ond hefyd gan oruchafiaeth hanes cymdeithasol a oedd yn canolbwyntio ar y dosbarthiadau gweithiol gwrywaidd a’r feirniadaeth o foneddigion Cymru am eu diffyg Cymraeg a’u diffyg diddordeb mewn diwylliant Cymru. Ar ben hynny, mae’r hanesyddiaeth sefydledig ar ddiwylliant bonedd Cymru yn cael ei dominyddu gan y profiad patriarchaidd. Y gwaith arloesol ym maes astudio menywod elitaidd Cymru oedd monograff Angela John a Revel Guest ar yr Arglwyddes Charlotte Guest (1812–1895), cyfoeswraig a ffrind agos i’r Arglwyddes Llanofer, a gyhoeddwyd ym 1989. Ers hynny, bu sawl astudiaeth o fenywod elitaidd Cymru gan gynnwys y chwiorydd Davies o Gregynog, Catrin o Ferain, Merched Llangollen, a’r Arglwyddes Llanofer ei hun. Yn 2018, cydlynnodd Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, Archif Menywod Cymru a Chymdeithas Hynafiaethol Sir Gaerfyrddin cynhadledd yn canolbwyntio ar fywydau menywod oedd yn gysylltiedig ag ystadau tiriog Cymru. Fodd bynnag, daeth Dr Löffler â’i darlith i ben drwy bwysleisio bod “menywod elitaidd Cymru, eu rhwydweithiau cymdeithasol, eu nawdd, a’u cartrefi fel safleoedd ailddyfeisio’r genedl dal heb eu harchwilio'n ddigonol. Maent yn llawn haeddu bod yn rhan o’n hanes cenedlaethol”.

Dangosodd y gynulleidfa eu gwerthfawrogiad cyn i ni symud ymlaen i gwestiynau. Mewn ymateb i gwestiwn am yr hyn a “gyrrodd” Arglwyddes Llanofer, rhannodd Marion sut y mae hi’n credu mai gwladgarwch oedd hynny, ond pwysleisiodd fod gwladgarwch yn ddiwylliannol yn hytrach nag yn wleidyddol i foneddigion Cymru yn y cyfnod hwn. Gofynnodd aelod arall o’r gynulleidfa a oedd ffigur arall a fyddai wedi llenwi’r rôl hon pe na bai Arglwyddes Llanofer erioed wedi’i geni, a daeth Marion i’r casgliad nad oedd unrhyw un, gan fod Arglwyddes Llanofer mewn sefyllfa unigryw oherwydd ei hamser rhydd, ei harian, ei safle cymdeithasol, a’i chysylltiadau teuluol.

Hoffem estyn ein diolch diffuant i Dr Marion Löffler am ei darlith ragorol, ac i'n mynychwyr ym Mhrifysgol Bangor ac ar-lein am ymuno â ni.