Mae gwyddonwyr wedi darganfod bod y mwd a'r gwaddod ar waelod llynnoedd yn profi cyfnodau estynedig o wres eithafol, a bod y ‘tonnau gwres gwaddod’ hyn yn debygol o ddod yn llawer amlach a mwy difrifol wrth i'r blaned gynhesu. Arweiniwyd yr astudiaeth gan Dr Iestyn Woolway, Cymrawd Ymchwil Annibynnol Cyngor Ymchwil yr Amgylchedd Naturiol (NERC) yn Ysgol Gwyddorau’r Eigion, Prifysgol Bangor. Cafodd ei gydnabod yn ddiweddar drwy gyrraedd rownd derfynol Gwobrau nodedig Blavatnik i Wyddonwyr Ifanc, mewn cydweithrediad ag ymchwilwyr o’r Pacific Northwest National Laboratory a Phrifysgol Helsinki. Dyma'r astudiaeth gyntaf i archwilio'r ffenomen hon ar draws llynnoedd ledled y byd.
Nid mwd yn unig yw gwaddodion llynnoedd. Maent yn amgylcheddau biolegol gweithredol, yn gartref i ficrobau, trychfilod ac infertebratau eraill, ac maent yn chwarae rhan allweddol wrth reoleiddio ansawdd dŵr a rheoli rhyddhau nwyon tŷ gwydr. Pan maent yn gorboethi, mae'r canlyniadau'n effeithio ar ecosystem gyfan y llyn.
Hyd yn hyn, mae wedi bod bron yn amhosibl astudio tymheredd gwelyau llynnoedd ar raddfa fawr; ni all lloerenni weld trwy ddŵr, ac mae thermomedrau tanddwr yn brin. Defnyddiodd yr ymchwilwyr fodelau cyfrifiadurol i efelychu tymereddau gwaddod mewn dros 41,000 o lynnoedd, o ranbarthau trofannol i'r Arctig, ar draws cofnodion hanesyddol a rhagamcaniadau hinsawdd y dyfodol.
Yr hyn a ddarganfuwyd ganddynt
Hyd yn oed heddiw, mae tonnau gwres mewn gwaddodion llynnoedd dwfn yn tueddu i bara'n hirach na'r rhai ar arwyneb y dŵr - tua 12 diwrnod ar gyfartaledd - ac maent yn aml yn cyrraedd bron i dair wythnos ar ôl ton wres ar yr arwyneb, gan ddigwydd weithiau pan fydd tymheredd yr arwyneb yn ymddangos yn hollol normal. Mae'r gwres, mewn geiriau eraill, yn cael ei ddal ac yn parhau.
Mewn dyfodol lle mae allyriadau uchel, mae pethau'n gwaethygu'n sylweddol. Gallai tonnau gwres gwaddod dwfn bara bron i 100 diwrnod yn hirach fesul digwyddiad erbyn diwedd y ganrif hon, gyda bron i 150 yn fwy o ddiwrnodau o donnau gwres y flwyddyn. Mae digwyddiadau sy'n cael eu dosbarthu fel rhai difrifol neu eithafol ar hyn o bryd yn ffurfio llai nag 1% o'r holl ddigwyddiadau; erbyn 2071–2100, gallent gyfrif am fwy na chwarter. Mewn llynnoedd trofannol yn enwedig, yn y pen draw gallai tonnau gwres gwaddod ddod yn gyflwr sy’n parhau drwy gydol y flwyddyn.
Pam ei fod yn bwysig
Gallai'r effeithiau canlyniadol ar ecosystemau dŵr croyw a'r hinsawdd fod yn ddifrifol. Pan fydd gwaddodion yn gorboethi, mae'r microbau ynddynt yn cynhyrchu mwy o fethan, nwy tŷ gwydr pwerus. Mae'r astudiaeth yn rhagamcanu y gallai cynhyrchiad methan mewn gwaddodion ger y lan fwy na dyblu mewn amodau o gynhesu difrifol, gan ragori ar amcangyfrifon cynharach. Ar yr un pryd, mae cynnydd mewn gweithgarwch microbaidd yn tynnu ocsigen o'r dŵr, gan fygwth pysgod a bywyd gwyllt eraill. Gall ffosfforws a nitrogen hefyd ollwng o waddodion poeth i'r golofn ddŵr, gan sbarduno'r blymau algaidd tocsig sy'n gynyddol ddifetha llynnoedd a chronfeydd dŵr ledled y byd.
Dywedodd Dr Iestyn Woolway: Mae'r hyn sy'n digwydd mewn gwaddodion llynnoedd yn aml wedi’i guddio o’r golwg, ond gall y tonnau gwres tanddwr hyn newid yn sylfaenol sut mae llynnoedd yn gweithredu, gan effeithio ar ansawdd dŵr, bioamrywiaeth ac allyriadau nwyon tŷ gwydr. Mae ein hastudiaeth yn dangos nad yw newid hinsawdd yn cynhesu dim ond arwynebau llynnoedd -mae'n treiddio'r holl ffordd i wely'r llyn, gyda chanlyniadau pellgyrhaeddol o bosibl i ecosystemau dŵr croyw ledled y byd.
Mae'r ymchwilwyr yn galw am fonitro gwell o dymereddau tanddwr, amddiffyn cynefinoedd gwelyau llynnoedd sy'n oer yn naturiol, a thoriadau i lygredd maetholion, sy'n gwaethygu'r difrod a wneir gan wres.
