Trafod Gorffennol a Dyfodol Eryri yn Narlith Flynyddol yr Archifau

Ar ôl cyflwyniadau gan Archifydd y Brifysgol, Elen Wyn Simpson, talodd Alex deyrnged i dîm yr Archifau – sydd hefyd yn cynnwys Shan, Lynnete a Gwyn – gan annog i bawb eu cymeradwyo. Roedd hyn yn arbennig o deimladwy yng nghydestun digwyddiadau’r misoedd blaenorol, a welodd Achos Busnes y Brifysgol dros Newid yn cynnig toriadau sylweddol i’r Archifau, er fe gafodd y rhain eu gwrthdroi i raddau helaeth, diolch byth. Yn sgil y cynnigion, daeth sefydliadau, cymunedau ac unigolion ledled Cymru a thu hwnt at eu gilydd i ddangos eu cefnogaeth i'r Archifau. Roedd yna dros 3,000 o lofnodion ar y ddeiseb ‘Achub Ein Harchifau’ a gychwynnwyd gan Alex!

Agorodd Alex ei ddarlith drwy bwysleisio difrifoldeb yr argyfwng hinsawdd presennol a'i effaith ar dirwedd Cymru, sef mwy o sychder, llifogydd a thonnau gwres ac effaith gwael ar yr ecosystem. Mae Llywodraeth Cymru wedi galw hwn yn 'ddegawd pendant' i fynd i'r afael â newid hinsawdd, sy'n golygu bod angen i'r ffordd rydym yn rheoli ein tirweddau esblygu. Er gwaethaf galwadau gan Lywodraeth Cymru i ‘bob dinesydd, cymuned, grŵp a busnes yng Nghymru ymgorffori’r argyfwng hinsawdd yn y ffordd maen nhw’n meddwl, gweithio, chwarae a theithio’, eglurodd Alex fod y pŵer o ran gwneud penderfyniadau ynghylch defnydd tir yn dal i fod gyda’r llywodraeth, awdurdodau lleol a chyrff a noddir gan y llywodraeth, yn y pen draw. Un o brif gwestiynau ymchwil Alex yw ‘sut y gellir gwneud penderfyniadau’n fwy gwybodus?’ Fel y daeth i’r amlwg yn ystod ei ddarlith, mae’n credu’n gryf y gellir gwneud penderfyniadau lleol yn fwy gwybodus pan fydd mwy o bobl yn cymryd rhan; ​​fodd bynnag, mae pobl leol a grwpiau cynrychioliadol yn wynebu rhwystrau sylweddol i gymryd rhan mewn gwneud penderfyniadau, hyd yn oed o fewn eu milltir sgwâr eu hunain. Felly, un arall o’i gwestiynau ymchwil allweddol yw ‘sut gellir herio syniadau dominyddol a deinameg pŵer?’

Mae prosiect doethuriaeth Alex wedi herio'r arfer, drwy ddatblygu a phrofi dull newydd o wneud penderfyniadau cydweithredol ar lefel leol. Roedd ei fethodoleg yn cynnwys cynnal cyfres o weithgareddau ymgysylltu a chyfnewid gwybodaeth yn ei ardal astudiaeth achos fel ffordd o gydweithio â phobl leol mewn ffordd greadigol a gofalgar. Roedd y rhain yn cynnwys cyfweliadau â ffermwyr, cynghorwyr ac artistiaid allan yn y dirwedd; cyfres o sesiynau cyfnewid gwybodaeth gymunedol ym Methesda, Mynydd Llandygai, a Thregarth; ac arddangosfa yn Pontio ym Mangor. Dyma ffordd o “ddod â gwybodaeth i mewn nad yw fel arfer yn cael eu bwydo i mewn i'r system gwneud penderfyniadau tirwedd”, eglura Alex.

Gan ddychwelyd at y cwestiwn ymchwil allweddol sef ‘sut y gellir gwneud penderfyniadau’n fwy gwybodus?’, eglurodd Alex fod gwneud penderfyniadau ynghylch tirwedd yn cael ei yrru yn y pen draw gan farn arbenigol, data gwyddonol a gwybodaeth a gynhyrchir yn sefydliadol. Un o egwyddorion craidd prosiect Alex yw bod “tirwedd yn gysyniad cymhleth sy’n cynnwys nid yn unig yr agweddau ffisegol”; ni ellir ei deall mewn termau esthetig a gwyddonol yn unig. Dadleua Alex fod yn rhaid i ni “ail-fframio” sut rydym yn canfod tirwedd i gydnabod ei bod yn llawn atgofion ac ystyr.

Yn gyntaf, edrychodd Alex ar newid yn y dirwedd yn y gorffennol. Roedd hyn yn cynnwys ymgynghori â deunydd eilaidd i archwilio dealltwriaethau’r gorffennol o berthnasoedd dynol â thirwedd. Yn ogystal, ymgymerodd ag ymchwil archifol, gan ddefnyddio casgliad Ystâd Penrhyn yn Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor i ddatgelu sut y newidiodd tirwedd Dyffryn Ogwen rhwng 1760 a 1951. Disgrifiodd ei gyflwyniad sut y gwnaeth y tirfeddianwyr lleol, y teulu Pennant o Gastell Penrhyn, drawsnewid y dirwedd yn gorfforol trwy ffermio, chwarela, adeiladu argaeau a sefydlu rhwydwaith trafnidiaeth; heb sôn am ddenu cannoedd o weithwyr i'r ardal i fyw. Fodd bynnag, ystyriodd Alex hefyd y newid yng nghanfyddiad y dirwedd yn ystod y cyfnod hwn. Er enghraifft, ar ddechrau'r ddeunawfed ganrif, ystyriwyd Eryri fel lle peryglus a ffiaidd, a ddisgrifiwyd fel 'the fag end of Creation'. Ond erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif ystyriwyd Eryri yn brydferth a darluniadwy ac roedd yn denu teithwyr, artistiaid a thwristiaid di-ri.

Nesaf, eglurodd Alex sut mae ‘naratifau swyddogol’ Dyffryn Ogwen yn cael eu rheoli gan y tirfeddianwyr a’r awdurdod lleol, gan gynnwys Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri, Cyfoeth Naturiol Cymru a’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Mae eu gwefannau’n disgrifio Eryri fel “lle prydferth a gwyllt” er mwyn apelio at synhwyrau pobl; “lle llawn antur a chyfleon” i hyrwyddo gweithgareddau awyr agored; a “ffynhonnell ysbrydoliaeth” i awduron ac artistiaid. Fodd bynnag, dadleuodd Alex fod “y naratif swyddogol hwn yn symleiddio’r amodau cymdeithasol, gwleidyddol ac economaidd yn Eryri, ac yn lleihau cymhlethdod perthynas trigolion y gorffennol â’r dirwedd”. Gan ddefnyddio’r cyd-destun hanesyddol a gasglwyd ganddo o’r Archifau fel sylfaen ar gyfer ei weithgareddau ymgysylltu a chyfnewid gwybodaeth, aeth ati i ‘ail-fframio’ Dyffryn Ogwen, gan ofyn cwestiynau fel ‘pa naratifau sy'n bodoli am gymunedau a thirwedd Dyffryn Ogwen?’ a ‘sut mae pobl leol yn canfod ac yn profi newid yn Nyffryn Ogwen?’. Y nod yw y bydd y math gwahanol hwn o wybodaeth yn cael ei fwydo’n ôl i’r broses o wneud penderfyniadau.

I grynhoi, mae prosiect Alex wedi datblygu dull newydd o wneud penderfyniadau ar y cyd ar lefel leol. Ar ben hynny, mae wedi dangos y gellir llywio penderfyniadau lleol sy'n ymwneud â'r dirwedd yn well trwy mewnbwydo safbwyntiau hanesyddol a phersonol. Nid yn unig roedd hwn yn gyflwyniad a oedd yn gwahodd pobl i feddwl, ond roedd yn hynod ddiddorol yn weledol, yn llawn ffotograffau, mapiau, paentiadau a diagramau, heb sôn am y ffilm fer hanner ffordd trwy'r ddarlith! Gellir gweld rhai o'r gwaith a'r deunydd archifol a gyflwynwyd yn arddangosfa ar-lein Alex.

Dechreuodd sessiwn Cwestiwn ac Ateb y noson gyda chwestiwn am ddyfodol twristiaeth a'r pwysau sy'n deillio o hynny, ac fe siaradodd Alex am bŵer ail-lunio a chwestiynu naratifau penodol am "bobl leol yn erbyn twristiaid" i helpu i leddfu tensiynau. Yn ogystal, soniodd aelod o'r gynulleidfa am ei taid oedd yn yrrwr ar reilffordd Ystad Penrhyn.

Dywedodd Goruchwyliwr Alex a Chyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, Dr Shaun Evans, ei bod “yn destun balchder sylweddol cael un o’n myfyrwyr doethuriaeth wedi’i wahodd i draddodi Darlith Flynyddol yr Archifau. Mae’r Archifau’n ganolog i bopeth a wnawn fel canolfan ymchwil, ac yn adnodd mor unigryw i’r Brifysgol.  Ers ymuno â ni yn Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, mae Alex wedi ymgolli’n llwyr yn yr Archifau a thrwy ei ymchwil, ei gydweithrediad, ei greadigrwydd a’i ofal mae wedi chwarae rhan bwysig wrth daflu goleuni ar sut y gall y deunydd hanesyddol hwn gyfrannu at rai o'r brif heriau a materion cyfoes. Ynghyd â phawb yn y Sefydliad, rwy’n estyn fy llongyfarchiadau cynhesaf i Alex a fy niolchgarwch parhaus i dîm yr Archifau am bopeth a wnânt.”

Dywedodd Alex: “Roedd derbyn gwahoddiad i draddodi Darlith Flynyddol yr Archifau yn hyfryd, ac yn anrhydedd fawr. Hoffwn ddiolch i’r Tîm Archifau a Chasgliadau Arbennig am eu cefnogaeth barhaus. Heb eu harbenigedd a’u hamynedd ni fyddai fy ymchwil wedi bod yn bosibl. Roedd yn bleser cyflwyno fy nghanfyddiadau i gynulleidfa brwdfrydig o bobl leol. Mae’r archifau yma ym Mangor yn arbennig ac mae'r cyfle i ddangos beth sydd ganddyn nhw yn eu casgliadau yn arbennig. Hoffwn hefyd ddiolch i’m goruchwyliwr Shaun am ei anogaeth a’i gymorth dros y blynyddoedd".

(Gan Dr Bethan Scorey. Diolch i Alex Ioannou am ei mewnbwn)