Mae’r gwaith hwn yn dangos sut mae bioamrywiaeth yn sail i dirweddau iach i bobl. Nid yn unig y mae bioamrywiaeth yn hanfodol ar gyfer dŵr glân a rheoleiddio hinsawdd, mae'n sylfaenol i'n hiechyd yn y dyfodol. Mae adfer, wedi'i wneud yn dda, yn gyfrwng pwerus i fynd i'r afael â’r hyn fyddai’n ysgogi sgil-effeithiau unrhyw bandemig yn y dyfodol.
Mae'r ymchwil yn rhan o broject RESTOREID (Adfer Ecosystemau i Atal Bygythiad Clefydau Heintus sy'n Ailymddangos) ac yn dangos bod rhai camau gweithredu, fel amddiffyn gwlyptiroedd a gwarchod cynefinoedd naturiol presennol, yn aml yn gysylltiedig â risgiau is o glefydau a gludir gan fosgitos.
Arweiniwyd yr astudiaeth gan Dr Adam Fell o Gyfadran y Gwyddorau Naturiol ym Mhrifysgol Stirling. Dywedodd: “Wrth i fodau dynol newid tirweddau naturiol fwyfwy, mae pobl a bywyd gwyllt yn dod i gysylltiad agosach, gan ei gwneud hi’n haws i glefydau ymddangos neu ledaenu.
“Er bod adfer amgylcheddau sydd wedi dirywio yn hanfodol ar gyfer mynd i’r afael â newid hinsawdd a cholli bioamrywiaeth, ychydig iawn rydyn ni’n ei wybod o hyd am sut mae adfer yn effeithio ar risg clefydau. Mae ein canfyddiadau’n dangos y gall penderfyniadau ynghylch defnydd tir ac adfer effeithio’n uniongyrchol ar iechyd pobl.”
Mewn cyferbyniad â diogelu cynefinoedd, canfuwyd bod rhai mathau o blannu coed neu ailgoedwigo yn cynyddu'r risg o glefydau yn ystod y cyfnodau adfer cynnar, yn enwedig ar gyfer clefydau a gludir gan fosgitos neu drogod.
Canfu'r ymchwilwyr hefyd bod y rhan fwyaf o'r astudiaethau hyd yn hyn wedi'u gwneud mewn gwledydd cyfoethocach, er gwaethaf llawer o'r risgiau clefydau mwyaf difrifol yn digwydd mewn rhanbarthau incwm is. Mae rhannau helaeth o Affrica, De-ddwyrain Asia ac America Ladin yn parhau i fod heb eu hymchwilio ddigon, er bod newid defnydd tir a risg clefydau milheintiol ill dau yn uchel.
I fynd i'r afael â'r bwlch hwn, nododd y tîm 50 o leoliadau blaenoriaeth byd-eang lle byddai ymchwil newydd fwyaf gwerthfawr a datblygodd atlas ar-lein rhyngweithiol, agored i gefnogi llunwyr polisi, ymarferwyr cadwraeth a swyddogion iechyd y cyhoedd.
Ychwanegodd Dr Fell: “Drwy nodi meysydd blaenoriaeth ar gyfer ymchwil yn y dyfodol a darparu atlas tystiolaeth agored, mae’r astudiaeth yn cynnig offer ymarferol i helpu i gynllunio adferiad mewn ffyrdd sy’n amddiffyn pobl a natur. Mae'r canfyddiadau'n cefnogi dull Iechyd Cyfunol, gan ddangos y gall adferiad sydd wedi'i gynllunio'n dda helpu i leihau risgiau clefydau yn y dyfodol.
Adolygodd a dadansoddodd y tîm ymchwil yn systematig astudiaethau a gyhoeddwyd rhwng 2000 a 2024 a archwiliodd sut mae newid defnydd tir ac adfer ecosystemau yn effeithio ar y risg o glefydau'n lledaenu o anifeiliaid i bobl. Cyfunwyd ymchwil a adolygwyd gan gymheiriaid ag astudiaethau achos ac adroddiadau polisi, a defnyddiwyd modelu gofodol i nodi lleoliadau lle byddai ymchwil yn y dyfodol fwyaf gwerthfawr.
