Astudiaeth 50 mlynedd

Mae hanner can mlynedd o waith ymchwil drwy ymweliadau rheolaidd ag Archifau'r Brifysgol, wedi esgor ar dros 40 o lyfrau gan y Parchedig Ddoethur Dafydd Wyn Wiliam ac mae'n sicr nad oes fawr ddim am hanes Ynys Môn dros y canrifoedd nad yw'n hysbys iddo.

Yn ystod yr hanner can mlynedd y mae'r Parch Dafydd Wyn Wiliam wedi bod yn ymweld â'r Archifau, mae wedi astudio'n fanwl ac yn drwyadl bron pob eitem yng nghatalog yr archifau sy'n ymwneud ag Ynys Môn a'i llenyddiaeth.

Ffrwyth y gwaith hwn, ac ymchwil mewn mannau eraill, yw iddo gyhoeddi dros ddeugain o lyfrau yn ogystal a llu o erthyglau ar hanes a bywyd cymunedau'r ynys. Ei brif ddiddordebau yw hanes ei blwyf enedigol, Bodorgan, a hefyd hanes Morrisiaid Môn, sef y tri brawd o ysgolheigion a oedd yn llenydda, astudio ac ysgrifennu yn ystod y ddeunawfed ganrif. Ef sefydlodd Cymdeithas Morrisiad Môn sydd bellach yn ddeg oed.

Y prosiect diweddaraf y mae'r Parch Dafydd Wyn Wiliam yn ymwneud ag ef yw ysgrifennu bywgraffiad cyflawn o fywyd William Bulkley, Stad Brynddu, sy'n seiliedig ar ei ddyddiaduron sy'n dyddio o 1734 i 1760 ac sydd ar gadw yn yr Archifdy. Er mwyn cyflawni'r gwaith hwn, trawsgrifiwyd ganddo gynnwys y ddwy gyfrol sydd wedi goroesi gan ddidoli'u cynnwys o dan hanner cant o benawdau gwahanol, megis bywyd, dillad, crefydd, amaethu ac yn y blaen - a hyn oll heb yr un gyfrifiadur. 'Roedd wedi amcangyfrif y byddai'r gwaith hwn ynddo'i hun yn cymryd dwy flynedd ond drwy ymweld â'r Archifdy ddwywaith yr wythnos cwblhawyd y gwaith o fewn blwyddyn.

Cred Dafydd Wyn Wiliam yn yr hen ddull o ymchwilio'n drylwyr a manwl, heb gymorth cyfrifiadur.

Mae'r Parchedig Dafydd Wyn Wiliam, sy'n weinidog ar dri chapel yn ardal Caergybi, yn ymweld â'r Archifdy er yn 21ain oed - dros hanner canrif. Cyn dechrau ei ymweliadau â'r Archifdy bu'n fyfyriwr yn y Brifysgol yn astudio Cymraeg a Diwinyddiaeth. Ers iddo raddio yn y pynciau hyn ennillwyd ganddo radd MA am ei astudiaeth o Draddodiad Barddol plwyf Bodedern, MTh am astudiaeth o Hanes Ymneilltuaeth gynnar Môn a Doethuriaeth ar Draddodiad Barddol Môn yr ail ganrif ar bymtheg. Yn ddiweddar dyfarnwyd iddo radd DLitt .

Dros y blynyddoedd mae wedi astudio holl ewyllysiau pobl Môn sydd ar gael, pob cofrestr plwyf sydd wedi goroesi, hen weithredoedd tir a nifer o gyfrolau, dyddiaduron a barddoniaeth yn ymwneud â'r Ynys.

Meddai Archifydd y Brifysgol, Einion Thomas: 'Yn ddiamau, y Parch Dafydd Wyn Wiliam yw un o'r ychydig ymchwilwyr sy'n adnabod cynnwys y casgliadau yn Archifdy'r Brifysgol yn drylwyr, ac yn enwedig y casgliadau hynny sy'n ymwneud ac Ynys Môn.'