Teitl y prosiect: 'Iechyd a Lles Cymdeithasol yn Chwarel Penrhyn'
Ymchwilydd Doethurol: Molly Williams
Goruchwylir gan: Dr Lowri Ann Rees a Dr Mari Elin Wiliam
Mae'r prosiect ymchwil hwn yn archwilio'r berthynas rhwng diwydiant, iechyd y cyhoedd, lles cymdeithasol, a datblygiad meddygaeth yng Nghymru Fictoraidd, gan ganolbwyntio'n benodol ar deulu'r Penrhyn a Chwarel y Penrhyn yng Ngogledd Cymru. Drwy ddefnyddio'r chwarel a'i chymunedau cyfagos fel astudiaeth achos, mae'r prosiect yn archwilio sut y lluniodd diwydiannu brofiadau iechyd gweithwyr a'u teuluoedd, gan ystyried hefyd gyfrifoldebau diwydianwyr cyfoethog tuag at y cymunedau yr oedd eu cyfoeth yn dibynnu arnynt.
Mae'r prosiect yn ymchwilio i'r afiechydon galwedigaethol a'r heriau iechyd a brofwyd o fewn y diwydiant chwarelu llechi, ochr yn ochr â datblygiadau ehangach mewn meddygaeth ac iechyd y cyhoedd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae'n ystyried sut y dylanwadodd amodau gwaith, tai, glanweithdra, tlodi, a mynediad at ofal meddygol ar ganlyniadau iechyd o fewn cymunedau chwarelu. Wrth wneud hynny, mae'r prosiect yn gosod profiadau lleol yng nghyd-destun ehangach datblygiad meddygaeth ym Mhrydain yn ystod y cyfnod Fictoraidd, gan gynnwys newid dealltwriaeth o glefydau, gwelliannau mewn iechyd y cyhoedd, a chyfranogiad cynyddol y llywodraeth ac awdurdodau lleol mewn gofal iechyd.
Elfen ganolog o'r ymchwil yw rôl teulu Penrhyn a'u dull o ymdrin â lles. Mae'r prosiect yn archwilio a oedd y ddarpariaeth lles a gynigiwyd gan ystâd a Chwarel y Penrhyn yn cynrychioli gwelliannau gwirioneddol yn iechyd ac amodau byw gweithwyr, neu a oedd mesurau o'r fath hefyd yn atgyfnerthu perthnasoedd cymdeithasol ac economaidd presennol rhwng cyflogwyr a gweithwyr. Mae hyn yn rhoi cyfle i archwilio'r berthynas gymhleth rhwng tadoliaeth, pŵer diwydiannol ac iechyd y cyhoedd.
Yn y pen draw, nod y prosiect yw dangos na ellir deall hanes meddygaeth drwy ddarganfyddiadau neu sefydliadau meddygol mawr yn unig. Drwy archwilio profiadau cymuned ddiwydiannol benodol, mae'n tynnu sylw at sut y profwyd datblygiadau meddygol ac iechyd cyhoeddus ar lefel leol a sut y daeth diwydiannu, cyfrifoldeb cymdeithasol a meddygaeth yn gynyddol gysylltiedig yn ystod Prydain yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
